W Ministerstwie Klimatu i Środowiska (MKiŚ) są prowadzone kompleksowe prace nad projektem dokumentu pn. ,,Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.”. Konsultacje publiczne projektu dokumentu pn. ,,Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” (dokument z grudnia 2024 r.), trwały do 28 lutego 2025 r. Po tym terminie ministerstwo zaplanowało analizę wszystkich zgłoszonych uwag i wniosków, a następnie przekazanie na dalszą ścieżkę legislacyjną projektu ,,Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” wraz z jego strategiczną oceną oddziaływania na środowisko. Zdaniem Urszuli Zielińskiej, sekretarz stanu w MKiŚ, ,,Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” miałby zostać przekazany Komisji Europejskiej w ostatecznym kształcie najpóźniej w czerwcu 2025 r.1.
Unijny obowiązek opracowania zintegrowanego krajowego planu w dziedzinie energii i klimatu wraz z jego aktualizacją
Projekt dokumentu pn. ,,Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” to projekt aktualizacji ,,Krajowego planu na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030 r.”. Do jej opracowania i przedstawienia Polska została zobowiązana na mocy art. 14 unijnego rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu2. Organem odpowiedzialnym za opracowanie zintegrowanego krajowego planu w dziedzinie energii i klimatu (w tym jego projektu) oraz aktualizacji tego planu (w tym jej projektu) jest minister właściwy do spraw energii we współpracy z ministrem właściwym do spraw klimatu – art. 15ab ust. 1 Prawa energetycznego3. W realiach aktualnego polskiego porządku prawnego, zgodnie z zakresem przedmiotowym rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 19 grudnia 2023 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Klimatu i Środowiska (DzU poz. 2726) jest nim Minister Klimatu i Środowiska, a więc minister kierujący działami administracji rządowej: energia i klimat. Warto jednak zaznaczyć, że ,,Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030 r.” z 2019 r. został opracowany przez międzyresortowy zespół Ministerstwa Aktywów Państwowych (dział administracji rządowej: energia) i Ministerstwa Środowiska/Ministerstwa Klimatu (dział administracji rządowej: środowisko), którego prace koordynował Minister Aktywów Państwowych.
,,Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” – dokument strategiczny
,,Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” to dokument strategiczny wyznaczający cele, działania i kierunki rozwoju polityki energetycznej oraz ochrony klimatu i środowiska w Polsce. Stanowi on kluczowy element w realizacji zobowiązań kraju członkowskiego wobec Unii Europejskiej, w tym tych wynikających z Europejskiego Zielonego Ładu. Jest także elementarnym narzędziem w walce ze zmianami klimatycznymi. Opracowanie takiego dokumentu ma na celu osiągnięcie unijnych celów klimatyczno-energetycznych, zwłaszcza w kontekście osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Wiąże się to także z koniecznością przeprowadzenia transformacji energetycznej.
Cele w pięciu wymiarach unii energetycznej
Zintegrowane krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu określają krajowe cele we wszystkich pięciu wymiarach unii energetycznej. Są to takie wymiary, jak: bezpieczeństwo energetyczne; wewnętrzny rynek energii; efektywność energetyczna; obniżenie emisyjności oraz badania naukowe, innowacje i konkurencyjność. Krajowe plany określają też odpowiednie polityki i środki służące osiągnięciu unijnych celów klimatyczno-energetycznych. Wśród tych celów wymieniane są: redukcja emisji gazów cieplarnianych, energia ze źródeł odnawialnych, efektywność energetyczna i elektroenergetyczna połączeń międzysystemowych. Jak zostało wskazane w trzecim motywie unijnego rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu, celem stabilnej unii energetycznej realizującej ambitną politykę w dziedzinie klimatu jest zapewnienie unijnym konsumentom – w tym gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom – bezpiecznych, zrównoważonych, konkurencyjnych i niedrogich dostaw energii oraz pobudzanie badań naukowych i innowacji przez przyciąganie inwestycji, co wymaga gruntownej transformacji europejskiego systemu energetycznego. Taka transformacja ściśle wiąże się również z potrzebą zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska. Jest ona również związana z potrzebą wspierania rozważnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych, zwłaszcza przez wspieranie efektywności energetycznej i oszczędności energii oraz rozwój nowych i odnawialnych form energii. Cel taki można osiągnąć tylko przez skoordynowane działania, obejmujące akty o charakterze ustawodawczym i nie ustawodawczym przyjmowane na szczeblu unijnym, regionalnym, krajowym i lokalnym.
Założenia Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.
,,Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” w wersji z października 2024 r. obejmuje określone założenia. Pokrywają się one z pięcioma wymiarami przewidzianymi dla unii energetycznej, a więc z obniżeniem emisyjności, efektywnością energetyczną, bezpieczeństwem energetycznym, wewnątrzunijnym rynkiem energii i społecznymi aspektami transformacji, a także z badaniami naukowymi, innowacjami i konkurencyjnością.
Obniżenie emisyjności
Do obniżenia emisyjności przypisany został szereg przedsięwzięć. Są to: redukcja emisji gazów cieplarnianych i wzrost wykorzystania odnawialnych źródeł energii, dekarbonizacja i rozwój odnawialnych źródeł energii z podziałem na poszczególne sektory (elektroenergetyczny, ciepłownictwo, transport, przemysł oraz rolnictwo). Pośród przedsięwzięć przypisanych do obniżenia emisyjności uwzględniono także dążenie do zwiększenia pochłaniania gazów cieplarnianych przez sektor LULUCF (związany z użytkowaniem gruntów, zmianą ich użytkowania i leśnictwem, który obejmuje gospodarowanie glebą, drzewami, roślinami, biomasą i drewnem). Wśród wymienionych przedsięwzięć mieści się również poprawa jakości środowiska (powietrza, stanu wód, stanu gleb oraz odpadów). Uwzględniono tu także wspieranie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym oraz dążenie do adaptacji do zmian klimatu. Jak zostało wskazane w treści projektu aktualizacji, prognozy dotyczące całej gospodarki wskazują, że Polska może osiągnąć redukcję gazów cieplarnianych o ok. 50,4% w 2030 r. (tj. do poziomu ok. 221 mln ton ekw. CO2) i ok. 70% w 2040 r. w stosunku do 1990 r. Z kolei w odniesieniu do odnawialnych źródeł energii, ich udział w końcowym zużyciu energii brutto, Polska deklaruje osiągnięcie 32,6% do 2030 r., a w 2040 r. nawet 58,4%.
Efektywność energetyczna
W przypadku efektywności energetycznej, resort środowiska jako cele zakwalifikował: generowanie oszczędności finalnego zużycia energii i zmniejszenie finalnego zużycia energii przez instytucje publiczne. Uwzględniono w tym obszarze także wprowadzenie niskoemisyjnego budownictwa (poprzez redukcję potrzeb energetycznych istniejących budynków oraz nowe budownictwo bezemisyjne). Zgodnie z prognozą wskazaną w projekcie aktualizacji, Polska określiła ścieżkę dążenia do osiągnięcia w latach 2021-2030 oszczędności końcowego zużycia energii na poziomie 44 465 kiloton ekwiwalentu ropy naftowej (ktoe) – gdzie 1 ktoe jest równa 11 630 MWh. Natomiast w przypadku zmniejszenia finalnego zużycia energii przez wszystkie instytucje publiczne wskazano drogę osiągnięcia celu, jakim będzie zmniejszenie końcowego zużycia energii w 2030 r. wynoszące 78,17 ktoe. Z kolei, celem w zakresie zapotrzebowania na energię przez nowe budynki jest zapewnienie, by od 1 stycznia 2030 r. wszystkie nowe budynki budowane w Polsce były bezemisyjne. Natomiast w przypadku budynków zajmowanych przez urzędy organów publicznych cel ten ma zostać osiągnięty od 1 stycznia 2028 r.
Bezpieczeństwo energetyczne
W przypadku bezpieczeństwa energetycznego przewidziany został do osiągnięcia szereg celów. Obejmują one zapewnienie suwerenności energetycznej i perspektywiczne pokrywanie zapotrzebowania na surowce krytyczne. Zaplanowano zapewnienie pokrycia zapotrzebowania na węgiel kamienny surowcem krajowym. Kolejnym celem jest pokrycie zapotrzebowania na gaz ziemny. Ma on zostać zrealizowany poprzez dywersyfikację dostaw gazu ziemnego, utrzymanie krajowego poziomu jego wydobycia, a także przez zapewnienie odpowiedniego stanu i rozwoju infrastruktury przesyłu, magazynowania i dystrybucji oraz gotowości do radzenia sobie z ograniczeniami w dostawach gazu ziemnego. Elementem bezpieczeństwa energetycznego ma być również dywersyfikacja dostaw ropy naftowej. Ponadto uwzględniono zapewnienie bezpiecznych dostaw paliwa jądrowego i inwentaryzację krajowych złóż uranu. Zapewnienie krajowej produkcji wodoru i rozwoju infrastruktury do jego transportu oraz magazynowania jest kolejnym celem uwzględnionym w tym obszarze. Ostatnim celem jest pokrycie zapotrzebowania na energię elektryczną (zapewnienie wystarczalności mocy, elastyczności systemu elektroenergetycznego dla lepszej integracji odnawialnych źródeł energii oraz gotowości do zapobiegania i radzenia sobie z ograniczeniami w dostawach energii elektrycznej). Prognozy wskazują, że krajowe zużycie węgla kamiennego energetycznego nie przekroczy 22,5 mln ton w 2030 r., a jego dostępność wpływać będzie na poziom jego wykorzystania w gospodarce. Na 2030 r. został również wyznaczony cel w postaci zawarcia umowy na dostawę paliwa na potrzeby pierwszego bloku pierwszej polskiej elektrowni jądrowej.
Wewnątrzunijny rynek energii i społeczne aspekty transformacji
W przypadku wewnątrzunijnego rynku energii i społecznych aspektów transformacji dąży się do osiągnięcia sprawnej i wystarczającej infrastruktury elektroenergetycznej oraz połączeń międzysystemowych (poprzez zapewnienie odpowiedniego stanu infrastruktury energii elektrycznej oraz zwiększenie dostępności i przepustowości obecnych elektroenergetycznych połączeń transgranicznych). Celem w tym obszarze jest także osiągnięcie sprawnej i wystarczającej infrastruktury gazowej oraz odpowiedniego stanu i rozwoju infrastruktury przesyłu i dystrybucji paliw. W przypadku energetyki rozproszonej państwo ma dążyć do rozwoju i integracji prosumentów oraz energetycznych społeczności lokalnych. W tym zakresie celem jest również sprawiedliwa transformacja i ochrona konsumentów. Ma to polegać na redukcji ubóstwa energetycznego i transportowego, na wsparciu regionów węglowych, tworzeniu zielonych miejsc pracy oraz na zachowaniu równowagi społecznej i ekonomicznej. Ocenia się, że w 2030 r. w Polsce może funkcjonować ok. 2 mln prosumentów i ok. 300 społeczności energetycznych. Ponadto przyjęte zostało, że poziom ubóstwa energetycznego będzie spadał o 0,25 pkt proc. średniorocznie, tak, aby w 2030 r. osiągnął poziom 6,3%, a w 2040 r. 3,8%.
Badania naukowe, innowacje i konkurencyjność
Pośród celów w niniejszym wymiarze, autorzy dokumentu wskazali na zapewnienie środków na badania i rozwój, na rozwój w obszarach sprzyjających transformacji do gospodarki neutralnej klimatycznie oraz na rozwój kompetencji kadrowych na potrzeby transformacji klimatyczno-energetycznej. Jako cel wyznaczone zostało również zwiększenie nakładów na badania naukowe do 2,5% PKB do 2030 r.
WEM czy może jednak WAM?
W ramach ,,Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” przygotowane zostały również dwa scenariusze analityczne, tj. WEM i WAM. Scenariusz WEM to scenariusz bazowy transformacji (przekazany został Komisji Europejskiej w marcu 2024 r.). Prognozy w nim opracowane opierają się na założeniu tempa rozwoju technicznego, organizacyjnego i ekonomicznego Polski zbliżonego do aktualnego. Jest więc to w swojej istocie scenariusz prosty i optymalny. Z kolei, scenariusz WAM, nad którym obecnie pracuje resort środowiska, to scenariusz złożony, zaawansowany i ambitny. Obejmuje on bowiem ścieżkę aktywnej transformacji dla realizacji celów i założeń Pakietu FIT for 55. Przewiduje on wdrażanie nowych instrumentów polityki klimatyczno-energetycznej w stosunku do dotychczasowych rozwiązań tak, aby przyśpieszyć rozwój i konkurencyjność przy dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej. Zakłada on przyśpieszenie dekarbonizacji i wejście na ścieżkę neutralności klimatycznej z uwzględnieniem specyficznego punktu startowego, krajowych uwarunkowań oraz potencjałów surowcowych. Pozostaje zatem kwestia tego, którą drogę transformacji klimatyczno-energetycznej obierze Polska i czy założenia przyjęte w ,,Krajowym Planie w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.”, do których zobowiązała się Polska, będą skutecznie wprowadzane w życie.
Terminy związane z aktualizacją zintegrowanego krajowego planu w dziedzinie energii i klimatu
Czy Polsce jako państwu członkowskiemu uda się przedłożyć aktualizację ,,Krajowego Planu na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030” w ciągu najbliższych kilku miesięcy? O ile ,,Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030” został przekazany Komisji Europejskiej 30 grudnia 2019 r., a więc z zachowaniem terminu przewidzianego w art. 3 ust. 1 unijnego rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu (do 31 grudnia 2019 r.), o tyle już wstępny projekt jego aktualizacji przekazano Komisji Europejskiej po terminie wskazanym w ww. rozporządzeniu. Również sama aktualizacja zostanie przekazana po wyznaczonym terminie. Wstępny projekt aktualizacji ,,Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r.” został przekazany Komisji Europejskiej dopiero w marcu 2024 r. Tymczasem prawodawca unijny jako termin przedłożenia Komisji Europejskiej wstępnego projektu aktualizacji przewidział 30 czerwca 2023 r. Z kolei przedłożenie Komisji Europejskiej aktualizacji, w ostatecznym jej kształcie, winno było nastąpić najpóźniej do 30 czerwca 2024 r. Jak dotąd, tj. na dzień 31 marca 2025 r., pośród wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej zobligowanych do opracowania zintegrowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, ich aktualizacji nie przedstawiły takie kraje jak Polska, Słowacja, Estonia, Chorwacja oraz Belgia4.
Źródła:
- MKiŚ pod koniec lutego przekaże KPEiK pod obrady rządowego komitetu ds. europejskich – Zielińska | Biznes PAP (dostęp 31 marca 2025 r.).
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 z 11 grudnia 2018 r. w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 663/2009 i (WE) nr 715/2009, dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady 94/22/WE, 98/70/WE, 2009/31/WE, 2009/73/WE, 2010/31/UE, 2012/27/UE i 2013/30/UE, dyrektyw Rady 2009/119/WE i (EU) 2015/652 oraz uchylenia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 525/2013 (Dz. Urz. UE L 328/1 z 21.12.2018 r.).
- Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 266 z późn. zm.).
- https://commission.europa.eu/energy-climate-change-environment/implementation-eu-countries/energy-and-climate-governance-and-reporting/national-energy-and-climate-plans_en.
fot. na otwarcie sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
Artykuł opublikowany w ramach współpracy z Kancelarią Prawną Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy sp. j.,
SDZLEGAL SCHINDHELM
