Działania ministra odpowiedzialnego za sprawy energii, a później ministra odpowiedzialnego za sprawy klimatu nie pozwoliły na wyeliminowanie wszystkich utrudnień w funkcjonowaniu odnawialnych źródeł energii (OZE) – uważa Najwyższa Izba Kontroli (NIK), która wskazała bariery rozwoju energetyki odnawialnej. Organ podkreślił, że w okresie objętym kontrolą brakowało całościowej analizy, rozpoznania oraz niwelowania problemów i barier rozwoju OZE. Istotne przyśpieszenie, mające zaradzić utrudnieniom, nastąpiło dopiero w 2018 r., a wprowadzone wówczas zmiany dostosowały system wsparcia OZE do możliwości mikro, małych i średnich instalacji. Udoskonalono system aukcyjny, który stał się skuteczniejszy i wprowadzono stałą, gwarantowaną cenę zakupu dla instalacji biogazowych i wodnych. W opinii NIK efektywność systemu aukcyjnego obniżał brak informowania zainteresowanych z odpowiednim wyprzedzeniem. Również zmiany wprowadzane w energetyce wiatrowej na lądzie nie były poprzedzone kompleksową oceną barier rozwoju. Żeby całkowicie nie zahamować rozwoju OZE z tych źródeł – wprowadzano rozwiązania doraźne.
Główne bariery rozwoju energetyki odnawialnej
Jako główne bariery rozwoju energetyki odnawialnej, wg NIK należy wskazać: ograniczone możliwości finansowania inwestycji przez przedsiębiorców, prawne regulacje wsparcia, trudności administracyjno-proceduralne, a także problemy z funkcjonowaniem sieci przesyłowych.
Izba skontrolowała Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz Urząd Regulacji Energetyki, a kontrola objęła okres od 2017 r. do pierwszej połowy 2020 r.
Bariery rozwoju energetyki odnawialnej – najważniejsze ustalenia kontroli
W ocenie NIK właściwy minister nie zapewnił systemu cyklicznego i spójnego monitorowania podsektora wytwarzania energii elektrycznej z OZE. Nie było także skutecznego sposobu pozyskiwania pełnych informacji o utrudnieniach w rozwoju OZE. Wiedza o problemach w funkcjonowaniu sektora „zielonej energii” czerpana była z doraźnych działań (np. podczas opiniowania projektów ustaw przedstawianych przez resort). Brakowało analiz, które pozwoliłyby na kompleksową identyfikację problemów w rozwoju OZE. Zrealizowane na zlecenie ministra opracowania dotyczyły wybiórczej grupy uczestników tego rynku. Według NIK, w konsekwencji, brak całościowej analizy rozpoznawania problemów i barier rozwoju OZE uniemożliwiał przeprowadzenie zmian w sposób kompleksowy. Pomimo wielokrotnych nowelizacji ustawy o OZE, nadal prowadzono prace mające na celu zmiany w już obowiązujących przepisach prawa.
Bariery rozwoju energetyki odnawialnej – zasada „10h” i brak monitoringu skutków
W badanym okresie bariery rozwoju energetyki odnawialnej nie były monitorowane przez właściwego ministra. Nie ocenił on skutków zmian wprowadzonych ustawą z 2016 r. o inwestycjach w zakresie elektrowni wiatrowych. Brakowało analizy wpływu wprowadzonej tą ustawą zasady „10h” na ograniczenie inwestycji w elektrownie wiatrowe. Zasada „10h” określiła minimalną odległość między budynkiem mieszkalnym oraz innymi obiektami a elektrownią wiatrową o mocy większej niż 40 kW – zwraca uwagę NIK i przypomina, że w 2018 r. zmieniono wspomniane minimum na 50 kW. Minister nie przeanalizował też wpływu wprowadzonych przepisów na obrót urządzeniami do budowy elektrowni wiatrowych na lądzie i na rynek pracy. Te zaniechania miały miejsce mimo informacji wskazujących na zahamowanie po 2016 r. inwestycji w energetyce wiatrowej na lądzie.
Minister, mimo że miał te informacje, nie rozpoczął prac nad zmianą ustawy o inwestycjach, w tym w szczególności w zakresie zmiany przepisów o wspomnianej zasadzie odległościowej.
W związku z kilkukrotną zmianą definicji elektrowni wiatrowej wpływającą na wysokość podatku od nieruchomości minister nie oszacował zmniejszenia dochodów jednostek samorządu terytorialnego z tytułu podatku od nieruchomości. Nie przewidziano też rekompensat dla gmin, które zaplanowały dochody bazując na definicji elektrowni wiatrowej obowiązującej od 2016 r. Według szacunków ministerstwa kwestia rekompensat dla gmin dotyczy ok. 140 gmin (5,8% ogólnej liczby gmin w Polsce) – podkreśla NIK.
Dostrzeżone bariery rozwoju energetyki odnawialnej i próby ich ograniczenia
Organ kontrolny zwrócił uwagę, że od 2018 r. nastąpiło zintensyfikowanie prac uwzględniających bariery rozwoju energetyki odnawialnej i mających na celu ich ograniczenie. W efekcie, w kolejnych latach (2018 r. i 2019 r.) przeprowadzone zostały nowelizacje ustawy o OZE. Wprowadzono m.in. nowy podział koszyków aukcyjnych oraz nowe zasady rozstrzygania aukcji, eliminując możliwość wygrania aukcji przez wszystkich jej uczestników. Spowodowało to zwiększenie efektywności tego systemu – ocenia NIK. W latach 2018-2020 zakontraktowano ponad 201 TWh energii elektrycznej (przy 7,8 TWh zakontraktowanych w latach 2016-2017). Dla wytwórców posiadających mikro, małe i średnie instalacje, wykorzystujące hydroenergię lub biogaz ustanowiono system wsparcia polegający na stałej, gwarantowanej cenie zakupu – przypomina Izba.
Nowelizacja ustawy wprowadziła też nowe określenie – prosument. To osoba, która wytwarza energię elektryczną z OZE na własne potrzeby za pomocą mikroinstalacji, jednocześnie może ją magazynować i przekazywać nadwyżkę do sieci energetycznej. Przekazywanie energii nie może być jednak przeważającą częścią jego działalności. Ustawą ustanowiono mechanizm prosumencki, który bazuje na systemie opustu w rozliczeniu energii elektrycznej. Wprowadzono również formułę spółdzielni energetycznej, która stanowi rodzaj prosumenta zbiorowego – zaznacza NIK.
Bariery rozwoju energetyki odnawialnej i nieosiągnięte cele
Mimo wzrostu ilości mocy zainstalowanej z OZE i wzrostu liczby instalacji nie osiągnięto założonych celów zapisanych w ocenie skutków regulacji nowelizowanej w 2018 r. ustawy o OZE – zwraca uwagę NIK. Według Izby, założono bowiem, że na koniec 2020 r. powstanie ok. 130 nowych małych elektrowni wodnych o mocy 35 KW. Według stanu na 14 grudnia 2020 r. w systemie FIT/FIP funkcjonowało 27 hydroelektrowni. Założono też, że powstanie ok. 100 nowych instalacji biogazowych o mocy 40 KW. Pod względem mocy zainstalowanej cel osiągnięto w 40%, a pod względem liczby nowych instalacji biogazowych w niespełna 20% (19 instalacji).
Nieosiągnięty został też cel utworzenia do końca 2020 r. średnio jednej biogazowni rolniczej w każdej gminie wykorzystującej biomasę pochodzenia rolniczego, przy założeniu posiadania przez gminę odpowiednich warunków do uruchomienia takiego przedsięwzięcia – podkreśla NIK. Na dzień 25 stycznia br. w Polsce było 99 wytwórców biogazu rolniczego, co oznacza, że tylko niewielki odsetek gmin wiejskich posiadał przynajmniej jedną biogazownię. O niepowodzeniu tego celu zdecydował brak mechanizmów wsparcia – uważa NIK.
Zastrzeżenia NIK
W ocenie NIK wiele zastrzeżeń budzi realizacja obowiązków monitorowania i oceny funkcjonowania rynku OZE. Minister nie opracowywał w ogóle pierwszego przeglądu z funkcjonowania mechanizmów i instrumentów wspierających wytwarzanie energii elektrycznej z OZE, który Rada Ministrów miała zatwierdzić do 31 grudnia 2017 r., a drugi przegląd został sporządzony z opóźnieniem. Natomiast „Sprawozdanie z realizacji krajowego celu udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto za lata 2017-2018” nie zawierało wszystkich elementów wymaganych przepisami prawa – zaznacza Izba. Minister nie zainicjował analizy stopnia realizacji do 2020 r. celu 15% udziału OZE w zużyciu energii finalnej brutto i badania możliwych wariantów wykorzystania mechanizmów współpracy, w szczególności transferów statystycznych w sytuacji niewykonania celu.
Bariery rozwoju energetyki odnawialnej – Izba wnioskuje
W wyniku przeprowadzonej kontroli, NIK wystosowała do Ministra Klimatu i Środowiska dwa wnioski systemowe. Pierwszy z nich dotyczy dokonania całościowej analizy wsparcia wytwórców energii elektrycznej z odnawialnych źródeł, wprowadzonego ustawą o OZE. Drugi natomiast opracowania i wdrożenia systemowego monitorowania rynku OZE opartego na współpracy wszystkich organów administracji publicznej i organizacji branżowych OZE.
Ponadto Izba zawnioskowała o ustalanie warunków uczestniczenia wytwórców energii z OZE w systemie aukcyjnym i w systemie FIT/FIP w terminach umożliwiających wytwórcom przygotowanie się do aukcji. Wnioski NIK dotyczą także zintensyfikowania działań na rzecz notyfikacji przez Komisję Europejską środka pomocowego dla instalacji zmodernizowanych i hybrydowych. Według organu kontrolnego konieczne jest także niezwłoczne wydanie trzech rozporządzeń wykonawczych do ustawy o OZE i Prawa energetycznego.
Więcej na stronie internetowej NIK.
Na podstawie www.nik.gov.pl
fot. sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
