Niedawno ustawodawca unijny przypomniał o kolejnym akcie prawnym o zgrabnym czteroliterowym akronimie – ESPR. Mowa o rozporządzeniu 2024/1781 z 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram ustalania wymogów ekoprojektu w odniesieniu do zrównoważonych produktów. Rozporządzenie zyskało rozgłos w związku z opublikowaniem (9 lutego 2026 r.) aktu delegowanego, w którym określone zostały wyjątki od ustanowionego w art. 25 ESPR zakazu niszczenia niesprzedanych produktów konsumpcyjnych. Zakaz będzie obowiązywał od 19 lipca 2026 r. w odniesieniu do dużych przedsiębiorstw (i od 19 lipca 2030 roku w stosunku do średnich przedsiębiorstw) i produktów wymienionych w załączniku VII do ESPR. Chodzi o obuwie, odzież i dodatki odzieżowe o wymienionych tam kodach CN. Wyjątki od zakazu, uwzględnione w opublikowanym 9 lutego akcie delegowanym, obejmują m.in. względy ochrony zdrowia lub bezpieczeństwa produktów. Równolegle przyjęty został akt wykonawczy, w którym określono szczegóły oraz sposób ujawniania informacji o niszczonych produktach konsumpcyjnych. Od 2 marca 2027 r. przedsiębiorcy zobowiązani będą do publikacji rocznego zestawienia, obejmującego takie informacje jak: masa i liczba niesprzedanych produktów konsumpcyjnych poddanych zniszczeniu czy opis działań już podjętych oraz planowanych w celu zapobiegania niszczeniu produktów w przyszłości.
ESPR – zakaz niszczenia obuwia, odzieży i dodatków odzieżowych to nie wszystko
Informacja o nadchodzącym zakazie niszczenia obuwia, odzieży i dodatków odzieżowych zdaje się być dostatecznie często udostępniana, ale warto pamiętać, że to nie koniec zmian wprowadzanych przez ESPR. Są one bowiem zdecydowanie bardzie dalekosiężne, niż tylko ta mająca na celu ograniczenie negatywnych skutków popularyzacji skrajnie łatwo dostępnej i przystępnej cenowo odzieży umiarkowanej jakości (fast fashion).
Przepisy ESPR ustanawiają przede wszystkim ramy ustalania wymogów ekoprojektu – stanowią podstawę prawną do uchwalania aktów delegowanych i aktów wykonawczych, w których określone zostaną warunki jakie będą musiały spełniać produkty konsumpcyjne, aby mogły być wprowadzone na rynek Unii Europejskiej (UE). Wymogi będą dotyczyć wielu różnych towarów fizycznych, ich części składowych i produktów pośrednich. Z zakresu obowiązywania przepisów wyłączono, zgodnie z art. 1 ESPR, zaledwie kilka grup produktów, np. żywność, pasze, produkty lecznicze czy żywe rośliny. Wymogi projektu ustanawiane dla poszczególnych grup produktów konsumpcyjnych będą „szyte na miarę”. Zostaną one też podzielone na dwie grupy: pierwszą będą wymogi efektywności, a drugą wymogi informacji. Ustanowienie (a później stosowanie) wymogów efektywności poprawi aspekty produktów konsumpcyjnych, takie jak trwałość, możliwości ponownego użycia, naprawy, konserwacji i odnowienia i regeneracji czy zdatność do recyklingu. Z kolei wymogi informacji będą określać, jakie informacje muszą towarzyszyć poszczególnym produktom. Będą to przynajmniej wymogi dotyczące substancji wzbudzających obawy, ale mogą również uwzględniać np. informacje dla zakładów przetwarzania dotyczące demontażu, ponownego użycia, odnawiania, recyklingu lub unieszkodliwiania pod koniec przydatności do użycia. Ustanowienie wymogów informacji nie oznacza, że każdy długopis będzie sprzedawany w towarzystwie grubej broszury, w której zawarte będą wszystkie dane i „ciekawostki” wymagane przepisami. Bowiem ustawodawca unijny przewidział bardziej przyjazne rozwiązanie.
„Cyfrowy paszport produktu” – koniec przechowywania instrukcji „na wszelki wypadek”
Zmianą, jaką wprowadza ESPR jest wymóg udostępnienia tzw. cyfrowego paszportu produktu. Zgodnie z art. 9 ESPR, będzie on stanowił główny z wymogów informacyjnych. „Cyfrowy paszport produktu”, zgodnie z definicją zawartą w art. 1 ust. 1 pkt 28 ESPR, oznacza zbiór danych specyficznych dla danego produktu, który zawiera informacje określone w mającym zastosowanie akcie delegowanym przyjętym na podstawie art. 4 ESPR i który jest dostępny drogą elektroniczną za pośrednictwem nośnika danych. Użyte pojęcie „nośnika danych” oznacza (zgodnie z definicją z art. 1 ust. 1 pkt 29 ESPR) liniowy symbol kodu kreskowego, symbol dwuwymiarowy lub inny nośnik danych służący do automatycznej identyfikacji, który może być odczytywany przez urządzenie. Innymi słowy, na produktach objętych wymogami ekoprojektu umieszczone będą kody QR lub inne symbole. Umożliwią one odczytanie wszystkich istotnych informacji dotyczących produktu w każdej chwili, z wykorzystaniem smartfona. Katalog informacji i danych, których obowiązek umieszczenia w cyfrowym paszporcie dla poszczególnych produktów może być określony zawarto w załączniku III do ESPR. Zawiera on m.in.: podręczniki użytkownika, instrukcje, ostrzeżenia lub informacje dotyczące bezpieczeństwa czy informacje wymagane na mocy przepisów informacyjnych, dotyczących substancji wzbudzających obawy lub innych przepisów prawa UE, mających zastosowanie do danej grupy produktów. Uzyskanie papierowej instrukcji wciąż będzie możliwe, zgodnie z przepisem art. 27 ust. 7 ESPR, który przewiduje, że w przypadku zażądania przez klienta instrukcji papierowej w momencie zakupu produktu lub w ciągu sześciu miesięcy po zakupie producent ma obowiązek dostarczyć instrukcję nieodpłatnie w terminie miesiąca.
ESPR – kogo obejmą nowe obowiązki?
Zakres podmiotowy ESPR jest bardzo szeroki, a nowe obowiązki będą musieli realizować przedsiębiorcy na każdym etapie łańcucha dostaw.
Przede wszystkim producenci, którzy, wprowadzając produkty do obrotu, muszą zapewnić, że zostały one zaprojektowane i wyprodukowane zgodnie z wymogami ekoprojektu. Obejmuje to także zapewnienie dostępu do wszystkich wymaganych informacji. Będą także musieli przeprowadzić procedurę oceny zgodności określoną w aktach delegowanych dla poszczególnych produktów i sporządzić wymaganą dokumentację techniczną. Jeśli procedura wykaże zgodność z wymogami ekoprojektu – konieczne będzie sporządzenie deklaracji zgodności oraz umieszczenie oznakowania CE na produkcie. Wszelkie dokumenty związane z dokonywaną oceną będą musiały być przechowywane przez okres 10 lat od dnia wprowadzenia produktu do obrotu.
Nowe wymagania nie obejmą jednak jedynie produktów produkowanych na terenie UE. Importerzy wprowadzający do obrotu produkty objęte ekoprojektem będą musieli upewnić się, że wszystkie spełniają wymogi aktów delegowanych oraz zapewnić, że producent przeprowadził w odniesieniu do nich ocenę zgodności, dołączył wymagane informacje i zapewnił dostępność cyfrowego paszportu produktu. Tak jak producenci, importerzy również będą zobowiązani do przechowywania dokumentacji przez 10 lat od dnia wprowadzenia produktu do obrotu.
Dystrybutorzy, działając z należytą starannością, przed udostępnieniem produktu na rynku, zobowiązani będą do weryfikacji, czy posiada on odpowiednie oznakowanie. Będą także musieli sprawdzić czy do produktu dołączone są wymagane dokumenty w formie cyfrowej.
Z kolei sprzedawcy będą musieli zapewnić klientom (również potencjalnym) dostęp do wszelkich informacji dołączanych do produktów. Dotyczy to także paszportu cyfrowego, który musi być łatwo dostępny również w przypadku sprzedaży na odległość.
Ostatnią grupą podmiotów, objętą przepisami ESPR są sprzedawcy internetowi, którzy zostali potraktowani jako „specjalna” grupa dystrybutorów. Na potrzeby ESPR zastosowanie znajdą ogólne obowiązki przewidziane w art. 11 i 30 rozporządzenia 2022/2065. Przewidują one m.in. ustanowienie pojedynczego punktu kontaktowego na potrzeby bezpośredniej komunikacji z organami nadzoru rynku państw członkowskich na temat zgodności z ESPR.
ESPR – jak skorzystają konsumenci?
Analiza przepisów prowadzi do jednoznacznego wniosku, że głównymi beneficjentami nowej regulacji będą konsumenci.
Przede wszystkim projektowanie i wytwarzanie produktów zgodnie z wymogami ekoprojektu zagwarantuje, że będą one mogły być wykorzystywane dłużej, niż dotychczas. Taki skutek osiągnie przede wszystkim ochrona przed przedwczesnym starzeniem się produktów (np. z powodu decyzji projektowych producentów lub braku łatwo dostępnych części zamiennych) i zakaz pogarszania efektywności produktów poprzez aktualizacje oprogramowania.
Co więcej, wskazane w ESPR kryteria negatywne również opracowane zostały tak, aby konsekwencje nowych wymogów nie czyniły produktów niedostępnymi. Zgodnie z art. 5 ESPR wymogi ekoprojektu nie mogą mieć negatywnego wpływu m.in. na: funkcjonalność produktu z punktu widzenia użytkownika czy zdrowie i bezpieczeństwo osób. Również nie mogą one powodować, że produkty przestaną być dostępne cenowo.
Dużą zmianą będzie także uruchomienie przez Komisję Europejską (KE) publicznie dostępnego portalu internetowego. Ma on umożliwiać wyszukiwanie i porównywanie danych zawartych w cyfrowych paszportach produktów. Dzięki temu możliwe będzie łatwe porównanie np. trwałości czy dostępności części zamiennych pomiędzy różnymi modelami tego samego rodzaju produktu.
Rozporządzenie ESPR wprowadza również zakaz pozwalający na skuteczną ochronę przed wprowadzaniem w błąd. Zgodnie z tym zakazem, produkty opatrzone etykietami wyglądającymi na etykiety zgodne z ekoprojektem nie będą mogły być wprowadzane do obrotu ani udostępniane na rynku. Będzie to kolejny element systemu ochrony przed greenwashingiem. Producenci nie będą mogli zatem podawać informacji fałszywie sugerujących, że produkty spełniają prośrodowiskowe wymagania ekoprojektu.
Zmiany nastąpią, ale z opóźnieniem
Jak już wspomniano przepisy ESPR, stanowią podstawę prawną dla aktów wykonawczych i aktów delegowanych. Dopiero w nich określane będą wymogi ekoprojektu dla poszczególnych grup produktów. Nie jest zatem możliwe podjęcie działań mających na celu zapewnienie zgodności produktów z wyprzedzeniem, ponieważ nie wiadomo, jakie wymogi będą musiały one spełniać.
W planie prac opublikowanym w kwietniu 2025 r. KE określiła, kiedy należy się spodziewać aktów delegowanych dla poszczególnych grup produktów. Jednocześnie KE wskazała 11 grup, które mają być potraktowane priorytetowo. Na liście znalazły się, poza tekstyliami, m.in.: żelazo i stal, aluminium, chemikalia, smary, farby i meble (w tym materace). Lista ta może być w każdej chwili rozszerzona o kolejne grupy produktów. Zatem czas pokaże, jakie branże będą musiały się dostosować do nowych przepisów.
graf. Sozosfera/Canva AI (obrazek ilustracyjny)
Artykuł został opublikowany w ramach współpracy z Kancelarią Domański Zakrzewski Palinka
