Działalność kontrolna Inspekcji Ochrony Środowiska

Kontrole przeprowadzane przez różne organy to niemal codzienność przedsiębiorców w Polsce. W niniejszym artykule zostanie pokrótce omówione zagadnienie kontroli przeprowadzanej przez organy Inspekcji Ochrony Środowiska (IOŚ).

Co obejmuje działalność IOŚ?

Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (t.j. DzU z 2024 r. poz. 425 z późn. zm., dalej ustawa IOŚ) dość szeroko określa zadania Inspekcji Ochrony Środowiska (art. 2 ust. 1). Należą do nich między innymi:

1. kontrola podmiotów korzystających ze środowiska, czyli kontrola nie tylko działalności „odpadowej”, ale też innych podmiotów, w szczególności prowadzących instalacje przemysłowe na podstawie pozwoleń zintegrowanych;
2. udział w przekazywaniu do użytkowania obiektów lub instalacji realizowanych jako przedsięwzięcia mogące zawsze znacząco lub potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko;
3. kontrola wyrobów wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku, podlegających ocenie zgodności w zakresie spełniania przez nie zasadniczych lub innych wymagań dotyczących ochrony środowiska;
4. wykonywanie szeregu zadań zastrzeżonych dla IOŚ przez przepisy ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne (t.j. DzU z 2025 r. poz. 960 z późn. zm.).

Szczególnym zadaniem Inspekcji Ochrony Środowiska jest jednak działalność kontrolna, służąca sprawdzeniu czy korzystanie ze środowiska ma miejsce zgodnie z przepisami prawa i posiadanymi decyzjami.

Rodzaje kontroli realizowanych przez IOŚ

Kontrole planowe i pozaplanowe – tak najprościej można podzielić kontrole przeprowadzane przez IOŚ. Te pierwsze odbywają się zgodnie z wcześniej ustalonym planem. Przedsiębiorcy są zwykle zawiadamiani o nich na co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem kontroli.

Z kolei kontrole pozaplanowe mogą odbyć się w związku z wnioskiem innego organu, jak również w trybie interwencyjnym, czyli z uwagi na wniesione skargi (interwencje). Podstawę prawną dla tych kontroli stanowi art. 9 ust. 1-1c ustawy IOŚ oraz art. 9a ustawy IOŚ.. Warto zasygnalizować, że o kontrolach pozaplanowych przedsiębiorca nie jest zawiadamiany.

Uprawnienia Inspekcji Ochrony Środowiska

Ustawodawca zdecydował się na przyznanie IOŚ szerokich kompetencji, z których inspektorzy mogą korzystać w trakcie kontroli (art. 9 ust. 2 ustawy IOŚ). Szczególną uwagę warto zwrócić na następujące uprawnienia:

1. wstęp przez całą dobę do środków transportu i na nieruchomość, na której prowadzona jest działalność gospodarcza, jak i na teren z nią niezwiązany;
2. przeprowadzanie niezbędnych pomiarów lub badań;
3. dokonywanie oceny sposobu eksploatacji instalacji i urządzeń oraz stosowanych technologii i rozwiązań technicznych;
4. uzyskiwanie pisemnych i ustnych informacji oraz przesłuchiwanie osób;
5. dostęp do dokumentów (w tym finansowych), które mają związek z problematyką kontroli;
6. określanie składu morfologicznego odpadów w oparciu o wiedzę ekspercką (czyli tzw. zmiana kodu odpadu).

W kontroli mogą uczestniczyć nie tylko inspektorzy, ale również inni pracownicy Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska lub wojewódzkiego inspektoratu ochrony środowiska. Powinni oni posiadać jednak stosowne upoważnienie (art. 9c ustawy IOŚ).

Jak przebiega kontrola?

Kontrole mają różny przebieg w zależności od tego, jaka kontrola jest przeprowadzana (planowa/pozaplanowa) oraz jaki rodzaj działalności podlega kontroli. W sposób najbardziej ogólny i uproszczony można powiedzieć, że:

1. kontrolę rozpoczyna okazanie przez inspektora legitymacji służbowej oraz upoważnienia do przeprowadzenia kontroli (art. 9b ust. 1 i 2 ustawy IOŚ);
2. następnie najczęściej inspektor przeprowadza oględziny zakładu i instalacji, z czego jest sporządzany protokół oględzin;
3. kolejnymi czynnościami, jakie często są przeprowadzane w dniu wizyty w zakładzie, są przesłuchania osób, które mogą mieć wiadomości dotyczące problematyki kontroli;
4. kontrola zwykle nie kończy się w ciągu jednego dnia. Kolejne działania są podejmowane „na odległość”, czyli IOŚ elektronicznie/pisemnie zwraca się o przekazanie dodatkowych informacji lub dokumentów;
5. w toku kontroli IOŚ może (ale nie musi) ponowić wizytę w zakładzie;
6. zebranie materiałów dotyczących problematyki kontroli pozwala Inspekcji Ochrony Środowiska na zakończenie kontroli, z czego sporządzany jest protokół kontroli.

Jaki jest podstawowy obowiązek kontrolowanych?

Ustawa IOŚ nałożyła na podmioty kontrolowane obowiązek umożliwienia przeprowadzenia kontroli (art. 10 ustawy IOŚ). Utrudnianie lub uniemożliwienie przeprowadzania kontroli jest naruszeniem, zagrożonym karą pieniężną w wysokości od 10 000 zł do 100 000 zł (art. 31c ust. 1 ustawy IOŚ). Kara jest nakładana przez IOŚ w drodze decyzji administracyjnej (art. 31c ust. 2 ustawy IOŚ).

Na marginesie należy zauważyć, że w praktyce IOŚ przyjmuje, iż do kontroli planowej dotyczącej gospodarki odpadami nie stosuje się rozdziału 5 Ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (t.j. DzU z 2025 r. poz. 1480 z późn. zm., „ustawa – Pr. przeds.”), a więc dodatkowych uprawnień czy obowiązku zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Ma to wynikać z art. 65 pkt 3 ustawy – Pr. przeds.

Jakie są uprawnienia kontrolowanych?

Uprawnienia kontrolowanych zależą przede wszystkim od tego, jaka kontrola jest przeprowadzana (planowa/pozaplanowa). W przypadku kontroli planowych dodatkowe uprawnienia wynikają z rozdziału 5 Pr. przeds.”). Mowa tu w szczególności o:

1. wykonywaniu czynności kontrolnych w obecności przedsiębiorcy (osoby przez niego upoważnionej);
2. ochronie przed przeprowadzeniem więcej niż jednej kontroli w tym samym czasie;
3. określeniu maksymalnego czasu trwania kontroli;
4. możliwości wniesienia sprzeciwu wobec podejmowanych czynności kontrolnych.

Kluczowym uprawnieniem, które przysługuje kontrolowanemu w przypadku każdej kontroli, jest możliwość odmowy podpisania protokołu kontroli i przedstawienia pisemnego stanowiska w terminie 7 dni (art. 11 ust. 3 ustawy IOŚ).

Dlaczego odmowa podpisania protokołu kontroli ma znaczenie?

Podpisanie protokołu kontroli, w którym stwierdzono naruszenia oznacza, że przedsiębiorca zgadza się z ustaleniami Inspekcji Ochrony Środowiska. Podkreślają to także sądy administracyjne. Jako przykład można przywołać wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 20 lutego 2018 r. (sygn. II SA/Bk 842/17). Sąd ten wskazał, że: „podstawą wydania zarządzenia pokontrolnego był protokół kontroli (…), który został podpisany przez pełnomocnika kontrolowanej Spółki bez zastrzeżeń. Stąd też zarzuty skargi dotyczące błędu w ustaleniach faktycznych i w konsekwencji wydanie zarządzenia pokontrolnego w sytuacji, gdy nie było żadnych uchybień, należy uznać za bezzasadne”.

Z kolei odmowa podpisania protokołu kontroli i przedstawienie stanowiska otwiera drogę do zakwestionowania ustaleń Inspekcji Ochrony Środowiska. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że „uprawnienie podmiotu kontrolowanego ma na celu wnikliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy, a zatem organ nie może bez jakiegokolwiek odniesienia się pominąć twierdzeń oraz stanowiska kontrolowanego zawartych w odpowiedzi na ustalenia protokołu kontroli. (…) uprawnienia kontrolowanego wynikające z art. 11 ust. 2 i 3 u.i.o.ś. umożliwiają kontrolowanemu wywarcie wpływu na ostateczną treść protokołu kontroli. Kontrolowany w złożonych zastrzeżeniach i uwagach może bowiem wskazywać uchybienia, jakich dopuścił się kontrolujący”¹.

Szeroki zakres kompetencji Inspekcji Ochrony Środowiska

Podsumowując, z uwagi na szeroki zakres kompetencji Inspekcji Ochrony Środowiska kontrola przedsiębiorcy może obejmować wiele obszarów. Do kontroli – tych planowych, jak i pozaplanowych – warto się wcześniej przygotować. Może to zapewnić sprawny przebieg kontroli. Szczególnie warto wdrożyć wewnętrzne procedury oraz przeprowadzać okresowe szkolenia pracowników z zakresu przepisów i wymagań określonych decyzjami.

Źródło:

1. Wyrok NSA z 10.06.2025 r., III OSK 754/22, LEX nr 3895342.

graf. Sozosfera/Canva AI (obrazek ilustracyjny)