Gospodarka cyrkulacyjna jako priorytet rozwojowy Unii Europejskiej

W 7. ogólnym programie działań Unii Europejskiej (UE) w zakresie ochrony środowiska „Dobra jakość życia z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety”¹ Komisja Europejska (KE) przedstawiła atrakcyjną wizję przyszłości, która miałaby się urzeczywistnić do 2050 r.², ze społeczeństwem niskoemisyjnym, „zieloną” gospodarką o obiegu zamkniętym i odpornymi ekosystemami jako podstawą dobrej jakości życia społeczeństwa.

Realizacja założeń tej wizji łączy się jednak z szeregiem poważnych wyzwań związanych z systemami produkcji i konsumpcji, które nie przystają do zasad zrównoważonego rozwoju, oraz z ich długotrwałymi, często złożonymi i skumulowanymi oddziaływaniami na ekosystemy i zdrowie ludzi. Ponadto, globalizacja łączy mieszkańców Europy z resztą świata poprzez szereg systemów umożliwiających dwukierunkowy przepływ ludzi, finansów, materiałów i koncepcji. To ogromne zwiększenie korzyści i możliwości, jednak ma ono poważne konsekwencje dla środowiska i dla społeczeństwa, z których kluczowe to gospodarka linearna (typu: „weź, zużyj, wyrzuć”), niebezpieczna w długiej perspektywie zależność od wielu zasobów naturalnych, wysoki negatywny ślad ekologiczny, który przekracza możliwości planety (planetary boundaries), degradacja środowiska w krajach biedniejszych spoza UE oraz nierówny podział korzyści społeczno-ekologicznych, wynikających z globalizacji gospodarczej.

Gospodarka linearna vs. gospodarka o obiegu zamkniętym

Gospodarka linearna – w dużym uproszczeniu – oznacza model, w którym surowce podlegają wydobyciu, są najczęściej jednorazowo wykorzystywane, a następnie wyrzucane³.

W przeciwieństwie do tego modelu, gospodarka o obiegu zamkniętym oznacza podejście systemowe, które postrzega produkt, jako jeden z elementów cyklu przetwarzania i wielokrotnego wykorzystania. Komisja Europejska argumentuje, iż transformacja ku gospodarce cyrkulacyjnej pozwoli na wykorzystywanie (wtórne) materiałów przez dłuższy czas i z większą wydajnością, podnosząc w ten sposób konkurencyjność gospodarki UE.

Według wyliczeń Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), ilość materiałów wydobytych ze źródeł naturalnych i konsumowanych w ciągu roku na całym świecie podwoiła się w stosunku do roku 1980. Każda osoba mieszkająca w kraju należącym do OECD konsumowała średnio w ciągu jednego dnia 46 kg różnych surowców naturalnych i materiałów, z czego 10 kg stanowiła biomasa, 18 kg – minerały budowlane i przemysłowe, 13 kg – nośniki energetyczne z paliw kopalnych, a 5 kg – metale. Po wykorzystaniu surowce i materiały są najczęściej traktowane jako odpady. W 2012 r. wśród państw członkowskich UE gospodarstwa domowe i niewielkie firmy wyprodukowały średnio 481 kg odpadów na osobę.

W kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym

25 września 2014 r. Komisja Europejska przyjęła Komunikat „Ku gospodarce o obiegu zamkniętym: program >>Zero odpadów dla Europy<< celem ustanowienia wspólnych i spójnych ram prawnych dla promocji założeń gospodarki cyrkulacyjnej.

W Komunikacie tym przedstawiona jest zasadność transformacji ku gospodarce cyrkulacyjnej: „Z naszych gospodarek wyciekają cenne materiały. W świecie, w którym popyt na określone i niekiedy ograniczone zasoby oraz konkurencja w tym obszarze będą coraz większe, a presja wywierana na zasoby powoduje narastającą degradację i niestabilność środowiska, Europa może odnieść korzyści gospodarcze i środowiskowe z lepszego wykorzystania tych zasobów.

Od czasu rewolucji przemysłowej w naszych gospodarkach utrwalił się model wzrostu „weź, wyprodukuj, zużyj i wyrzuć” – model linearny oparty na założeniu, że zasoby występują w obfitych ilościach, są dostępne, łatwo pozyskiwalne i można je usunąć niewielkim kosztem. Staje się coraz bardziej oczywiste, że zagraża to konkurencyjności Europy”⁴. Komunikat wskazuje też, że przechodzenie na gospodarkę o bardziej zamkniętym obiegu jest nieodzowne dla realizacji inicjatywy na rzecz zasobooszczędności, przewidzianej w ramach strategii „Europa 2020” na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu⁵.

W „Planie działania na rzecz zasobooszczędnej Europy”⁶ z 2011 r. Komisja zaproponowała ramy działania, uwydatniając konieczność wypracowania zintegrowanego podejścia w wielu różnych obszarach polityki, na wielu poziomach oraz uwzględniając zaangażowanie wielu stron.

cyrkulacyjny rys

Rys. Schemat gospodarki o obiegu zamkniętym⁷

Komisja Europejska zwraca uwagę na konieczność wielokrotnego przekierowywania zasobów z powrotem do zastosowań produkcyjnych, redukcję ilości odpadów oraz zmniejszania zależności od niepewnych dostaw, celem zwiększenia odporności i niezależności gospodarki UE oraz szans na wzrost jej konkurencyjności. Trwały i zrównoważony rozwój gospodarczy wymaga oddzielenia wykorzystywania zasobów i jego skutków od wzrostu gospodarczego.

Powołując się na modelowanie wpływu czynników ekonomicznych i środowiskowych na konsumpcję surowców, KE wskazuje, że w okresie 2000-2011 produktywność zasobów w UE wzrosła o 20%, lecz można to przypisać częściowo skutkom recesji. Utrzymanie tej stopy wzrostu zapewniłoby dalszy wzrost o 30% do 2030 r. oraz wzrost PKB o blisko 1%, prowadząc do stworzenia o ponad 2 mln miejsc pracy więcej niż w przypadku dotychczasowego scenariusza postępowania⁸.

Korzyści również dla biznesu

Komunikat KE wskazuje również, że zastosowanie reguł gospodarki o obiegu zamkniętym nie tylko pozwoli na zmniejszenie presji na środowisko, redukcję emisji gazów cieplarnianych i ilości odpadów, ale również przyniesie wymierne oszczędności finansowe. Z uwagi na fakt, że dla wielu przedsiębiorstw materiały i energia reprezentują obecnie główne koszty, zapobieganie wytwarzaniu odpadów, ekoprojektowanie, ponowne wykorzystanie odpadów itp. działania mogą przynieść firmom w UE oszczędności netto sięgające 600 mld euro lub 8% rocznego obrotu, prowadząc jednocześnie do ograniczenia łącznych emisji gazów cieplarnianych o 2-4% rocznie⁹.

Produktywność zasobów (czyli miara wyrażająca liczbę jednostek produktu przypadających na jednostkę nakładu) stanowi ogromną szansę dla szerokiej gamy sektorów oraz umożliwia europejskim firmom odniesienie korzyści z szybkiego wzrostu na rynkach przemysłu ekologicznego, które – według prognoz – do 2020 r. mają się dwukrotnie zwiększyć.

Klucz do sukcesu

Zastosowanie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym zakłada minimalizację ilości odpadów na poziomie projektowania i standardowo obejmuje innowacje w całym łańcuchu wartości, a nie tylko rozwiązania na koniec cyklu życia produktu. Według założeń KE, mogą one uwzględniać:

ograniczenie ilości materiałów wymaganych do świadczenia konkretnej usługi (zmniejszenie wagi, ekoprojektowanie opakowań);
przedłużenie okresu użytkowania produktów (trwałość) oraz projektowanie produktów łatwiejszych do utrzymania, naprawy, modernizacji, przerobienia lub recyklingu (ekoprojektowanie);
ograniczenie zużycia energii i materiałów na etapach produkcji i użytkowania (efektywność);
zminimalizowanie wykorzystania materiałów niebezpiecznych lub trudnych do recyklingu w produktach i procesach produkcji (substytucja);
stworzenie rynków dla surowców wtórnych (w oparciu o normy, zamówienia publiczne itd.);
rozwój koniecznych usług dla konsumentów w danym obszarze (konserwacje/naprawy itd.);
zachęcanie konsumentów do ograniczania ilości odpadów i wysokiej jakości segregacji oraz wspieranie tych działań, stosowanie systemów zbiórki minimalizujących koszty recyklingu oraz ponownego wykorzystania;
ułatwianie grupowania działań mających na celu zapobieganie przeznaczaniu produktów ubocznych na odpady (symbioza przemysłowa wśród przedsiębiorstw);
stymulowanie warunków sprzyjających szerszym i lepszym wyborom konsumentów za sprawą usług dzierżawy, wynajmu lub współużytkowania, stanowiących alternatywę dla posiadania produktów na własność, przy jednoczesnym zabezpieczeniu interesów konsumentów (pod względem kosztów, ochrony, informacji, warunków umownych, aspektów dotyczących ubezpieczenia itd.).

Wizja gospodarki przyszłości, zawarta w Komunikacie KE, oparta jest na założeniu, że ważnym punktem wyjścia jest projektowanie procesów produkcji, produktów oraz usług. Produkty można przeprojektować, wydłużając okres ich użytkowania, zapewniając możliwość naprawy, modernizacji, przerobienia lub ostatecznie recyklingu – zamiast ich wyrzucania. Procesy produkcji z kolei można bardziej ukierunkować na ponowne wykorzystanie produktów i surowców oraz zdolność zasobów naturalnych do odtwarzania się, zaś innowacyjne modele biznesowe mogą prowadzić do powstawania nowych relacji między przedsiębiorstwami a konsumentami.

Deklaracja KE – ku gospodarce cyrkulacyjnej

We wspomnianym komunikacie Komisja Europejska wskazuje, że istnieje szeroka gama sprawdzonych sposobów propagowania zasobooszczędnosci, które okazały się opłacalne i skuteczne. Deklaruje zatem zintensyfikowanie działań w następujących obszarach:

Wspieranie projektów i innowacji sprzyjających gospodarce o obiegu zamkniętym, m.in. w ramach programu UE w dziedzinie badań i innowacji („Horyzont 2020”), które będą ukierunkowane na współpracę w obrębie łańcuchów wartości i między tymi łańcuchami, stymulując rozwój kompetencji oraz wspierając wrażanie innowacyjnych rozwiązań na rynku, ekoprojektowanie, kryteria zasobooszczędności itd.
Odblokowanie inwestycji i zapewnienie finansowania projektów w ramach programów finansowania zasobooszczędności, poprzez „zielone” zamówienia publiczne oraz stworzenie kryteriów dofinansowania dla projektów wspierających transformację ku gospodarce o obiegu zamkniętym.
Wykorzystanie potencjału podejmowania działań przez przedsiębiorstwa i konsumentów. Aby wspierać działalność przedsiębiorstw (zwłaszcza MŚP) oraz konsumentów, Komisja będzie korzystała z wyników pilotażowego etapu oznaczania śladu środowiskowego dla produktów i organizacji, realizowanego do 2016 r., oraz określi sposoby wykorzystania oceny wpływu na środowisko w produktach oraz w procesie projektowania, jak również w celu dostarczenia konsumentom lepszych informacji, służących ekologicznym wyborom. KE będzie koordynowała i wspierała działania realizowane w ramach inicjatywy „Horyzont 2020” oraz instrumentów służących jej wdrażaniu.
Zmiana polityki dotyczącej odpadów i wyznaczenie bardziej ambitnych celów. Wykorzystanie odpadów jako zasobów. Zaproponowane cele do 2030 r. to m.in. zwiększenie ponownego wykorzystania i recyklingu odpadów komunalnych do co najmniej 70%, wzrost współczynnika recyklingu odpadów opakowaniowych do 80% oraz praktyczne wyeliminowanie deponowania odpadów na składowiskach. W zakresie budynków KE planuje środki mające stymulować rynki materiałów pochodzących z recyklingu odpadów z budowy i rozbiórki oraz zamierza opracować wspólne unijne ramy oceny efektywności środowiskowej budynków. Z kolei w uzupełnieniu do propozycji ograniczenia używania lekkich plastikowych toreb proponuje wprowadzenie zakazu składowania tworzyw sztucznych, począwszy od 2025 r.
Ustalenie celu w zakresie zasobooszczędności. W siódmym unijnym programie działań w zakresie środowiska państwa członkowskie i Parlament Europejski uzgodniły, że Unia Europejska powinna ustalić wskaźniki i cele dla zasobooszczędności i ocenić, czy główny wskaźnik i cel należałoby uwzględnić w europejskim semestrze¹⁰, czyli w procesie wzmocnionej koordynacji polityk państw członkowskich UE. Po szerokich konsultacjach jako cel w zakresie produktywności zasobów zaproponowano produktywność zasobów mierzoną stosunkiem PKB do zużycia surowców.

Obecnie trwa przegląd strategii „Europa 2020”, który wspierany jest konsultacjami społecznymi, mającymi służyć poznaniu wszystkich opinii na temat jej dotychczasowej realizacji. Stąd też Komisja uważa, że każda decyzja w sprawie ustalenia głównego celu w zakresie produktywności zasobów powinna zostać podjęta w ramach przeglądu, po uwzględnieniu rezultatów konsultacji publicznych oraz zaleceń Europejskiej Platformy Efektywnego Gospodarowania Zasobami.

Jedyna droga

W niedalekiej przyszłości świat może wyglądać inaczej. Producenci będą właścicielami produktów, a konsumenci będą płacić jedynie za usługę, którą dany produkt dostarcza (np. mobilność).

Ponieważ koszty usługi muszą odzwierciedlać całkowite koszty jej wytworzenia i dostarczenia, również koszty środowiskowe, im bardziej ekologiczny produkt czy usługa, im mniejsza odległość, na jaką jest transportowany, im mniej „chemii” zużyto przy jego produkcji, im więcej wykorzystano „zielonej” energii – tym mniejszy koszt środowiskowy. Znajdzie to pozytywne odzwierciedlenie w cenie usługi. Pojęcie „produkt lokalny” nabierze innego znaczenia, gdyż nie tylko jego ślad środowiskowy będzie mniejszy, ale również lokalny charakter produkcji będzie wspierał rozwój i dobrobyt lokalnych społeczności.

Swoje zachowania zmienią również konsumenci, którzy mogą przecież współdzielić lub wypożyczać niektóre rzeczy (np. kosiarkę), wspólnie produkować „zieloną” energię (kooperatywa energetyczna, spółdzielnia energetyczna), kompostować odpady lub zamieniać je na biogaz lub energię (lokalna kompostowania, biogazowania). Gospodarka o obiegu zamkniętym może być dodatkową szansą na tworzenie „zielonych” społeczności lokalnych, które będą miały bezpośredni wpływ na miejsce, w którym żyją, na jego jakość, czystość środowiskową, jakość pożywienia, czystość źródła energii i zdrowie.

W ramach gospodarki cyrkulacyjnej będziemy więc „zazieleniać”, czyli czynić przyjaźniejszymi dla środowiska i społeczeństwa nasze gospodarstwa domowe, firmy, miasta, regiony i gminy, źródła energii, rolnictwo, środki transportu, a nawet miejsca pracy i kompetencje. W obliczu ograniczonych możliwości naszej planety – to jedyna droga.

Źródła:

http://ec.europa.eu/environment/newprg/index.htm.
SOER Synthesis Report 2015.
http://europa.eu/rapid/press-release_IP-14-763_pl.htm.
Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady “Ku gospodarce o obiegu zamkniętym: zero odpadów dla Europy”.
COM(2010) 2020, COM(2011) 21.
COM(2011) 571.
COM(2014) 398.
Modelling the Economic and Environmental Impacts of Change in Raw Material Consumption (2014), Cambridge Econometrics et al.
The opportunities to business of improving resource efficiency (2013), AMEC et al.
www.mg.gov.pl/Bezpieczenstwo+gospodarcze/Strategia+Europa+2020/Semestr+Europejski.