Ślad węglowy (ang. carbon footprint), będąc jednym z kluczowych narzędzi współczesnego zarządzania środowiskowego, ma charakter międzynarodowy. Oznacza to, że jest on rozpoznawalny i ceniony na całym świecie, w szczególności w krajach wysoko rozwiniętych. Ogromna liczba badań w tym obszarze pociągnęła za sobą wypracowanie powszechnie uznanych standardów i metodyk obliczania śladu węglowego.
Obecnie ślad węglowy jest przedmiotem zainteresowania nie tylko środowiska naukowego, ale również przedsiębiorców, którzy – dostrzegając jego wymierne korzyści – wykorzystują to narzędzie jako jeden z podstawowych sposobów poprawy efektywności funkcjonowania firmy.
Ślad węglowy na rynku globalnym
Zmiany klimatu i antropogeniczny wpływ na ten proces są obecnie jednymi z głównych tematów debat naukowych. Raporty Międzynarodowego Panelu ds. Zmian Klimatu (ang. Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC) spowodowały, że rządy wielu państw podjęły działania mające na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych (ang. Greenhouse gases – GHG). Skutkiem tego było powstanie obowiązkowego raportowania emisji, które – w zależności od regionu – przyjmowało różną postać: od systemów handlu emisjami (jak europejski system EU ETS) po krajowe programy raportowania emisji gazów cieplarnianych, czego przykładem jest Program Stanów Zjednoczonych – Greenhouse Gas Reporting. Zmiana podejścia polityków zaczęła oddziaływać na gospodarkę, która jest uważana za jednego z głównych emitorów gazów cieplarnianych. Przedsiębiorcy, kierując się nie tylko zmianą wymogów prawnych, ale również aspektami marketingowymi, sami zaczęli podejmować wysiłek określenia wielkości emisji GHG.
Pierwszym, stosowanym na szeroką, międzynarodową skalę standardem był Greenhouse Gas Protocol. Metodyka ta, opracowana przez World Resources Institute oraz World Business Council for Sustainable Development, została wdrożona przez wiele firm, w szczególności globalnych liderów w poszczególnych gałęziach gospodarki. Projekt Greenhouse Gas Protocol obejmuje wiele różnych programów w zakresie redukcji emisji GHG, ochrony klimatu i zrównoważonego rozwoju, w których udział deklaruje sporo przedsiębiorstw z różnych sektorów. Wśród nich można wymienić przedstawicieli branży naftowej (np. BP, Shell), chemicznej (np. Cemex, BASF), motoryzacyjnej (np. General Motors, Volkswagen), produkcyjnej (np. IKEA, IBM), energetycznej (np. American Electric Group, Tokyo Gas) czy usługowej (Price Waterhouse Coopers, Royal Bank of Canada: Finanacial Group). Wiele z tych firm zostało również partnerami lub fundatorami projektu, czyli w jeszcze większym stopniu podkreśliło swoje zaangażowanie w działania na rzecz redukcji emisji GHG i czynny udział w opracowaniu odpowiednich standardów i metodyk.
Pierwszy standard określania i raportowania wielkości emisji GHG, opracowany przez GHG Protocol, ukazał się w 2001 r. Jest to metodyka, która była (i jest) rozpoznawana na całym świecie i z pomocą, której od blisko 15 lat firmy angażują się w określanie, raportowanie i redukcję gazów cieplarnianych. Oczywiście, we wcześniejszych latach również podejmowano działania w tym kierunku, jednak miały one charakter bardziej lokalny i różniły się między sobą. Publikacja raportu pt. „The Greenhouse Gas Protocol: A Corporate Accounting and Reporting Standard” dostarczyła zatem narzędzie, odpowiednie dla przedsiębiorstw z różnych sektorów, co rozpoczęło etap podejmowania działań na rzecz redukcji emisji przez same firmy, w odróżnieniu od projektów pilotażowych, prowadzonych w konsorcjach naukowo-biznesowych, czy działań wymuszonych przez akty prawne.
Jak już wspomniano (czytaj też artykuł pt. „Korzyści wynikające z obliczenia śladu węglowego”), wśród zalet, które niesie za sobą określenie śladu węglowego, znajdują się korzyści wizerunkowe. Jednym z głównych rankingów firm angażujących się w sprawy środowiskowe jest Global 500 Climate Change Report, wydawany przez organizację CDP we współpracy z firmami konsultingowymi. Celem opracowania tego raportu jest przede wszystkim informowanie społeczeństwa, które przedsiębiorstwa określiły swój ślad węglowy oraz aktywnie wykorzystują wyniki badań i podejmują działania na rzecz redukcji emisji GHG i wzrostu efektywności energetycznej. Wśród liderów znalazły się największe firmy w poszczególnych sektorach. Tego typu podmioty mają odpowiednie środki i wiedzę na temat poprawy efektywności środowiskowej swojej organizacji. Analiza raportów Global 500 z lat 2010-2014 pozwala stwierdzić, że w czołówce znalazły się taki firmy jak BASF, Bayer, BMW czy Nestle. Pomimo tego że klasyfikacja ta z roku na rok się zmienia, wyraźnie widać, które z firm w największym stopniu angażują się w działania redukcyjne emisji gazów cieplarnianych.
Przykładowo, firma BASF określa swój ślad węglowy od 2008 r., sukcesywnie wprowadzając nowe rozwiązania, które znacznie poprawiają jej efektywność środowiskową. Ponadto korporacja wykorzystuje rezultaty badań, aby projektować produkty, które przyczyniają się do redukcji emisji GHG na etapie ich użytkowania. Wymienić tu można np. niskoemisyjne nawozy, lżejsze komponenty dla branży samochodowej czy wydajniejsze materiały izolacyjne dla budownictwa. Z kolei lider branży motoryzacyjnej – BMW – wykorzystuje wyniki badania carbon footprint do poprawy efektywności energetycznej i środowiskowej przedsiębiorstwa. Dodatkowo firma nieustannie pracuje nad nowymi rozwiązaniami, które obniżą wartość śladu węglowego jej produktów, czego przykładem może być poprawa aerodynamiki, stosowanie certyfikowanych surowców, pozyskanych zgodnie z ideą zrównoważonego rozwoju, czy wykorzystanie odnawialnych źródeł energii w fabrykach. Natomiast jedna z największych korporacji branży spożywczej – Nestle – także posiada bogate doświadczenie w zakresie określania śladu węglowego. Nestle wykorzystuje rezultaty raportów, aby opracować nowe rozwiązania, które pozwolą na zrównoważoną produkcję żywności. Wśród wdrożonych działań można wymienić duży udział energii odnawialnej w wykorzystywanej przez przedsiębiorstwo energii, stosowanie efektywnych energetycznie maszyn produkcyjnych czy wdrożenie działań w zakresie zwiększenia efektywności środowiskowej w biurach i fabrykach firmy.
Pojawienie się w 2013 r. normy ISO 14067, zawierającej wytyczne określania i raportowania śladu węglowego, która jako pierwsza uzyskała charakter międzynarodowy, pozwoliło na większą kooperację firm w projektach związanych ze śladem węglowym z różnych państw, co skutkuje uzyskaniem jeszcze cenniejszych wniosków z badań.
Należy również dodać, że doświadczenie niektórych przedsiębiorstw w zakresie określania carbon footprint jest na tyle cenne, iż wypracowały one własne metodyki, ściśle dopasowane do specyfiki poszczególnych sektorów. Przykładem może być branża papiernicza czy chemiczno-przemysłowa (producenci tworzyw i cementu).
Doświadczenia europejskie
Europa, która stanowi kolebkę obliczania śladu węglowego, posiada bardzo bogate doświadczenie w zakresie jego określania i badań. W czołówce jest Wielka Brytania, która wyróżnia się dużą liczbą inicjatyw, projektów i badań mających na celu redukcję emisji gazów cieplarnianych. Jednym z działań było wprowadzenie obowiązkowego raportowania carbon footprint dla firm notowanych na rynku podstawowym Giełdy Papierów Wartościowych w Londynie lub przedsiębiorstw z Wielkiej Brytanii, które oficjalnie działają w Europejskim Obszarze Gospodarczym albo są dopuszczone do obrotu na Giełdzie Papierów Wartościowych w Nowym Jorku bądź NASDAQ.
Na problem emisji gazów cieplarnianych dużą uwagę zwraca również Komisja Europejska (KE). Dowodem tego są programy badawczo-rozwojowe, których celem jest opracowanie innowacyjnych rozwiązań redukcji GHG w różnych sektorach: przemyśle, branży usługowej czy w miastach. Takim programem jest np. Horyzont 2020, którego jednym z głównych obszarów tematycznych jest właśnie przeciwdziałanie zmianom klimatu.
Oprócz programów badawczo-rozwojowych KE prowadzi projekt pilotażowy, który ma na celu wypracowanie metodyki określania śladu środowiskowego produktu lub organizacji. Przyczyną podjęcia przez Komisję działań w tym kierunku była potrzeba opracowania jednolitego standardu określającego wpływ działalności przedsiębiorstw na środowisko. Ślad węglowy stanowi jedną z podstawowych części śladu środowiskowego, w związku z czym jest on bardzo istotnym elementem tego projektu. KE nie wyklucza, że po zakończeniu projektu na jego podstawie zostaną opracowane odpowiednie akty prawne, wprowadzające obowiązek raportowania śladu środowiskowego przez pomioty funkcjonujące na obszarze Unii Europejskiej. Pokłosiem tego może być zdobycie nowych doświadczeń w zakresie określania śladu węglowego i zdecydowane poszerzenie wiedzy w tym temacie wśród europejskich przedsiębiorstw.
Do zwiększenia liczby podmiotów, które określają swój ślad węglowy, może pośrednio przyczynić się również dyrektywa dotycząca obowiązkowego raportowania danych pozafinansowych. Co prawda, nie określa ona wprost metodyki, zgodnie z którą tego typu raporty powinny być opracowane, jednak pokreśla wagę ujawniania danych środowiskowych, w tym związanych z emisją gazów cieplarnianych.
Powyższe działania mają na celu zachęcenie różnych podmiotów do podjęcia działań prowadzących do określenia i redukcji śladu węglowego. Wiele z przedsiębiorstw już dziś dobrowolnie wychodzi z tego typu inicjatywami, dlatego są one bardzo dobrze przygotowane na pojawienie się nowych wymogów prawnych. Jednym z przykładów jest firma Volkswagen, która opracowała autorską strategię prośrodowiskową Think Blue. W jej zakres wchodziły nie tylko działania mające na celu obniżenie śladu węglowego przedsiębiorstwa poprzez zwiększenie efektywności energetycznej, wykorzystanie odnawialnych źródeł energii czy optymalizację łańcucha dostaw, ale również edukacja konsumentów w zakresie zmniejszania wartości carbon footprint podczas codziennych czynności. Innym przykładem firmy z bogatym doświadczeniem w tym zakresie jest fińska Stora Enso z branży papierniczej, która od wielu lat prowadzi badania śladu węglowego swojej organizacji. Ich rezultaty wykorzystuje do poprawy efektywności środowiskowej i energetycznej oraz optymalnej alokacji zasobów i redukcji kosztów. Dodatkowo firma wyznaczyła sobie cel redukcji emisji gazów cieplarnianych o 35% do 2025 r., w stosunku do wielkości emisji z 2006 r. Należy podkreślić, że już w 2013 r. udało jej się zmniejszyć tę emisję o 28%! Stora Enso opracowała również kodeks etyki dla wszystkich podmiotów współpracujących, w którym od swoich kontrahentów wymaga troski o środowisko oraz zapewnienia o wykorzystaniu zasobów pochodzących tylko ze zrównoważonych upraw. Firma ta dołączyła również do inicjatywy Paper Profile, opracowanej przez liderów branży papierniczej. Ma ona na celu stworzenie profilów produktów papierniczych, które zawierają dane środowiskowe związane z produkcją, w tym również informują o wielkości śladu węglowego danego produktu.
Ślad węglowy w Polsce
W Polsce na określenie wielkości śladu węglowego decydują się głównie oddziały międzynarodowych korporacji. Spowodowane jest to specyfiką rynku krajowego. Wśród przedsiębiorstw zlokalizowanych w naszym kraju, które podjęły się wysiłku określenia wielkości carbon footprint, można wymienić przedstawicieli branży spożywczej, chemicznej i przemysłowej, sektora TSL (Transport, Spedycja, Logistyka) oraz sektora ICT (Information and Communications Technology).
Ślad węglowy i branża spożywcza
Wśród liderów wyznaczających standardy carbon footprint w branży spożywczej znajdują się krajowe oddziały firm Danone czy Coca-Cola. Ta pierwsza opracowała kompleksowe narzędzie, służące do określania, raportowania oraz analizowania wielkości emisji gazów cieplarnianych w poszczególnych jednostkach biznesowych Grupy. Jedną z głównych zalet tego narzędzia jest jego innowacyjność oraz uwzględnienie każdego etapu produkcji, co zostało uznane przez organizacje działające na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Coca-Cola natomiast kładzie duży nacisk na redukcję emisji GHG poprzez zastosowanie innych opakowań swoich produktów. Przykładem może być wykorzystanie bardziej przyjaznych środowisku kartonów czy sprzedaż napojów nie tylko w aluminiowych puszkach, ale również w butelkach PET, z których produkcją wiąże się niższa emisja. Dodatkowo firma – poprzez wprowadzenie innowacji w fabryce w Radzyminie, zwiększających efektywność energetyczną i środowiskową, uzyskała ponad czterokrotne zmniejszenie wielkości śladu węglowego.
Innym przykładem organizacji związanej z sektorem spożywczym jest firma Tesco, która mierzy swój ślad węglowy i podejmuje działania mające na celu jego redukcję.
Ślad węglowy i branża chemiczna oraz przemysłowa
Przykładem firmy z sektora papierniczego jest Mondi Świecie. Przedsiębiorstwo to, należące to Grupy Mondi, jest jednym z czołowych europejskich producentów papierów do produkcji tektury falistej. Zgodnie z filozofią spółki, podejmuje ona wiele działań w kierunku zrównoważonego rozwoju i zmniejszenia negatywnego wpływu firmy na środowisko. Grupa opracowała własną metodykę określania śladu węglowego. Wytyczne te oparte są na międzynarodowych standardach, jednak dostosowanych do specyfiki branży papierniczej. Przede wszystkim uwzględniają one kwestie związane z wykorzystaniem zasobów leśnych. Kolejnym przedstawicielem tego sektora jest Grupa Azoty, która określiła ślad węglowy dla swoich produktów zgodnie z metodyką PAS 2050.
Ślad węglowy i sektor TSL
Sektor ten, początkowo nieco pomijany w badaniach, w ostatnim czasie poddawany jest bardzo dokładnym analizom. Stało się to za sprawą możliwości redukcji kosztów i emisji GHG, jakie niesie za sobą optymalizacja łańcucha dostaw. Przykładem przedsiębiorstwa, które dokładnie bada swój ślad węglowy, jest firma DHL. Badania prowadzone są od 2007 r., a od 2009 r. w całej Grupie wprowadzono system kontroli i księgowania emisji CO2. Bardzo istotnym krokiem w stronę redukcji emisji było opracowanie programu GoGreen. Ustanowił on mierzalny cel redukcyjny (30% w porównaniu do poziomu bazowego z 2007 r.), wprowadził nowe, proekologiczne usługi dla klientów oraz pozwolił na wypracowanie nowych rozwiązań w zakresie redukcji zużycia papieru czy paliwa.
Doskonałe efekty redukcji można osiągnąć również poprzez odpowiednią modyfikację projektowania produktu. Przykładem jest tu firma BSH (Bosh, Siemens, Hausgarate) z Łodzi, która poprzez zaprojektowanie nowego typu suszarek do ubrań zwiększyła efektywność transportu o 50%, a wykorzystanie powierzchni magazynowej o 33%. Ponadto doprowadziła do 25-procentowego spadku liczby ładowanych samochodów. W efekcie przyniosło to znaczącą redukcję zużycia paliwa, a co za tym idzie – istotne zmniejszenie carbon footprint.
Doświadczenie sektora TSL w zakresie śladu węglowego w Polsce nie ogranicza się tylko do wdrażania nowych rozwiązań, ale obejmuje również badania. Przykładem może być firma DELPHI, która nieustannie pracuje nad nowymi, innowacyjnymi rozwiązaniami redukcji emisji GHG w branży motoryzacyjnej, czy Squarell Technology – spółka, która opracowała oprogramowanie służące do analizy jazdy kierowców, umożliwiające wyznaczenie efektywniejszych i bardziej prośrodowiskowych tras.
Ślad węglowy i sektor ICT
Sektor ICT stanowi obecnie jedną z najprężniej działających dziedzin gospodarki, jednak wielkość emisji GHG z tego sektora stanowi niespełna 2% całkowitej emisji gazów cieplarnianych w skali globalnej. Jest to spowodowane wysiłkiem tej branży, mającym na celu redukcję zużycia energii i opracowanie nowych prośrodowiskowych rozwiązań. Ograniczenie emisji w tym sektorze związane jest z redukcją w zakresie śladu węglowego organizacji, np. zmiana sposobu pracy pracowników korporacji wytwarzających nowe technologie (przejście na tryb pracy zdalnej) czy zwiększenie efektywności energetycznej budynków. Dodatkowo bardzo często wykorzystywane są bardziej przyjazne środowisku urządzenia. Przykładem może być pierwszy, zeroemisyjny notebook firmy Asus. Dodatkowo firma Panasonic wdrożyła program, którego celem jest offsetowanie gazów cieplarnianych, wyemitowanych przez produkty tej firmy. Natomiast spółka Acer angażuje się w redukcję carbon footprint głównie poprzez zastosowanie nowych, innowacyjnych materiałów, które nie tylko mają mniejszy ślad węglowy, ale również mogą być poddane recyklingowi.
Doświadczenie w zakresie carbon footprint można znaleźć także wśród producentów drukarek. Na przykład badania carbon footprint firmy EPSON doprowadziły do 22-procentowego spadku śladu węglowego jej produktu w porównaniu do drukarek konkurencji. Innym przykładem jest, opracowany przez Toshibę, system, który umożliwia wymazywanie tonera z użytego wcześniej papieru. W ten oto sposób jedną kartkę można wykorzystać nawet pięciokrotnie.
Świadomość rośnie z dnia na dzień
Ślad węglowy – jako kluczowe narzędzie zarządzania środowiskowego – charakteryzuje się szerokim uznaniem przedsiębiorców na całym świecie. Wiele firm posiada bogate doświadczenie w tym zakresie. Niektóre wyniki badań umożliwiły nawet opracowanie własnych, ściśle dopasowanych do poszczególnych branż, metodyk. Ze względu na specyfikę krajowego rynku, polskie przedsiębiorstwa, które mają doświadczenie związane ze śladem węglowym, to najczęściej oddziały wielkich korporacji międzynarodowych. Można jednak znaleźć firmy rodzime, takie jak Grupa Azoty, które również podjęły się badania carbon footprint. Podmiotów podejmujących się określenia śladu węglowego jest coraz więcej, co spowodowane jest wymogami rynku oraz zmieniającymi się przepisami, a zatem z dnia na dzień doświadczenie środowiska przedsiębiorców w tym zakresie rośnie.
Artykuł napisany na podstawie Wernicka M., Doświadczenie w metodyce liczenia Carbon Footprint w przedsiębiorstwach w Polsce, Kraków 2014.
fot. na otwarcie http://www.pexels.com/
