Per- i polifluorowane substancje alkilowe (ang. per- and polyfluoroalkyl substances – PFAS) to liczna grupa trwałych związków chemicznych, odpornych na wodę, tłuszcze i wysokie temperatury. Ze względu na ich niemal całkowitą odporność na rozkład określa się je jako „wieczne chemikalia”. Od dekad stosowane są w produktach codziennego użytku, takich jak opakowania, tkaniny czy powłoki ochronne. Jednocześnie stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia i środowiska – są toksyczne, kumulują się w organizmach i nie ulegają biodegradacji.
W reakcji na te zagrożenia Unia Europejska (UE) wprowadza coraz surowsze przepisy ograniczające ich produkcję, stosowanie i emisję. Poniżej omówiono najważniejsze akty prawne obowiązujące w Polsce, które regulują PFAS. Są to tzw. rozporządzenia REACH, POP i PPWR, a także inne regulacje uzupełniające.
PFAS i rozporządzenie REACH
Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, zastrzeżenia, stosowania i ograniczenia w zakresie chemikaliów (REACH), Europejskiej Agencji Chemikaliów, zabezpieczonej dyrektywą 1999/45/WE oraz uchylającym rozporządzenia Rady (EWG) nr 793/93 i rozporządzenia Komisji (WE) nr 1488/94, jak również dyrektywa Rady 76/769/EWG i dyrektywa Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE to podstawowy akt prawa UE dotyczący chemikaliów. Regulacja ta obowiązuje także w Polsce. Rozporządzenie to nakłada na przedsiębiorców obowiązek rejestracji, oceny i – w razie potrzeby – ograniczania lub autoryzowania substancji chemicznych, w tym PFAS. Producenci i importerzy muszą przekazywać informacje o właściwościach i ryzykach tych substancji, a niektóre PFAS są już klasyfikowane jako substancje wzbudzające szczególnie duże obawy ((ang. substances of very high concern – SVHC). Ich obecność w wyrobach powyżej 0,1% masy wymaga informowania odbiorców i konsumentów.
Najważniejsze ograniczenia wprowadzane są przez załącznik XVII rozporządzenia REACH, który obejmuje zakazy produkcji i wprowadzania do obrotu określonych substancji. W ostatnich latach objęto nimi m.in.:
- kwas perfluorooktanowy (ang. perfluorooctanoic acid – PFOA) – obecnie regulowany w ramach rozporządzenia POP;
- długołańcuchowe kwasy perfluorokarboksylowe C9–C14 – zakaz od lutego 2023 r.;
- kwas perfluoroheksanowy (PFHxA) i jego pochodne – zakaz od października 2024 r., z okresem przejściowym do 2026 r.
Od 2026 r. nie będzie można wprowadzać na rynek produktów zawierających PFHxA w ilości powyżej 25 ppb (parts per billion”, czyli “części na miliard – przyp. red.), m.in. tekstyliów, papierowych opakowań do żywności czy kosmetyków. Dodatkowo od kwietnia 2026 r. zakazane będzie stosowanie pian gaśniczych z PFHxA w celach szkoleniowych.
Obecnie trwają prace nad szerokim zakazem obejmującym ok. 10 tys. związków PFAS, zgłoszonym przez Niemcy, Danię, Niderlandy, Norwegię i Szwecję1. Planowane przepisy przewidują wyjątki jedynie dla tzw. niezbędnych zastosowań, gdzie brakuje dostępnych alternatyw (np. w medycynie lub obronności). Komisja Europejska (KE) zapowiada przyjęcie nowych regulacji w latach 2025–2027, co może doprowadzić do niemal całkowitego wycofania PFAS z rynku unijnego.
W październiku 2025 r. KE przyjęła również nowe przepisy ograniczające stosowanie PFAS w pianach gaśniczych na podstawie rozporządzenia REACH2. Celem regulacji jest ograniczenie emisji tych substancji do środowiska – szacuje się, że bez wprowadzenia zakazu do gleby i wód trafiałoby nawet 470 ton PFAS rocznie. Ograniczenie obejmuje stopniowe wycofanie z użycia pian zawierających PFAS, z okresem przejściowym od 12 miesięcy do 10 lat w zależności od sektora. Nowe przepisy, oparte na ocenie naukowej Europejskiej Agencji Chemikaliów (ang. European Chemicals Agency – ECHA) ECHA i zatwierdzone przez Parlament Europejski oraz Radę, oznaczają pełne przejście na piany gaśnicze wolne od PFAS w całej UE.
Rozporządzenie POP
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1021 z dnia 20 czerwca 2019 r. dotyczące trwałych zanieczyszczeń organicznych (rozporządzenie POP) wdraża w UE postanowienia Konwencji Sztokholmskiej dotyczącej trwałych zanieczyszczeń organicznych. Celem tych regulacji jest całkowita eliminacja lub ograniczenie produkcji i stosowania substancji wyjątkowo trwałych, toksycznych i bioakumulujących się w środowisku.
W grupie PFAS do rozporządzenia POP wpisano już kilka związków:
- sulfonian perfluorooktanu (PFOS) – zakazany globalnie od 2009 r., w UE wycofany z użycia ponad dekadę temu;
- kwas perfluorooktanowy (PFOA) – objęty zakazem od 4 lipca 2020 r., z nielicznymi wyjątkami dla zastosowań specjalistycznych (np. medycznych);
- sulfonian perfluoroheksylu (PFHxS) – dodany do Konwencji w 2022 r., w UE zakazany od sierpnia 2023 r.
Wpisanie substancji PFAS do załącznika I rozporządzenia POP oznacza bezwzględny zakaz ich produkcji, importu i używania w całej UE, z wyjątkiem śladowych zanieczyszczeń (np. poniżej 0,001% dla PFOS). Państwa członkowskie są również zobowiązane do bezpiecznego unieszkodliwiania odpadów zawierających te substancje.
Lista związków objętych Konwencją i rozporządzeniem jest systematycznie rozszerzana. Dlatego w przyszłości można spodziewać się objęcia zakazem kolejnych PFAS o podobnym profilu trwałości i toksyczności
Rozporządzenie PPWR
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z dnia 19 grudnia 2024 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych, zmiany rozporządzenia (UE) 2019/1020 i dyrektywy (UE) 2019/904 oraz uchylenia dyrektywy 94/62/WE (PPWR) wprowadza jednolite dla całej Wspólnoty zasady dotyczące projektowania, składu i recyklingu opakowań.
Jednym z jego kluczowych postanowień jest zakaz stosowania PFAS w opakowaniach przeznaczonych do bezpośredniego kontaktu z żywnością. Przepisy te zaczną obowiązywać od 12 sierpnia 2026 r. i będą dotyczyć wszystkich producentów i importerów działających na rynku UE.
Zgodnie z PPWR, takie opakowania nie mogą zawierać PFAS powyżej:
- 25 ppb dla pojedynczego związku,
- 250 ppb dla sumy wszystkich PFAS,
- 50 ppm dla całkowitej zawartości (łącznie z polimerami).
Limity te praktycznie eliminują możliwość celowego stosowania PFAS w opakowaniach z papieru, kartonu czy tworzyw sztucznych mających kontakt z żywnością (np. pudełkach na fast-food, papierze do burgerów). Celem jest ochrona zdrowia konsumentów i ograniczenie migracji PFAS do żywności, a także poprawa jakości recyklingu i bezpieczeństwa materiałów wtórnych.
Inne akty prawne regulujące PFAS
Oprócz wyżej wymienionych regulacji głównych, istnieje kilka innych aktów prawnych obowiązujących w Polsce, które w różnym zakresie odnoszą się do PFAS. Są to:
- Konwencja Sztokholmska (2001) – globalne porozumienie zobowiązujące do eliminacji najgroźniejszych trwałych zanieczyszczeń, w tym PFOS, PFOA i PFHxS. Polska, jako strona Konwencji, wdraża jej postanowienia poprzez przepisy UE, zwłaszcza rozporządzenie POP;
- Dyrektywa (UE) 2020/2184 w sprawie jakości wody pitnej – wprowadza limity zawartości PFAS: do 0,1 µg/L dla 20 wybranych związków i 0,5 µg/L dla sumy wszystkich PFAS. W Polsce przepisy wdrożono poprzez rozporządzenie Ministra Zdrowia, zobowiązujące wodociągi do monitorowania i usuwania PFAS z wody.
- Inne regulacje środowiskowe – PFAS uznano m.in. za substancje priorytetowe w ramach Ramowej Dyrektywy Wodnej, co wymaga ograniczania ich emisji do środowiska. Ograniczenia pojawiają się też w przepisach dotyczących kosmetyków, nawozów, elektroniki i odpadów niebezpiecznych.
Powyżej opisano tylko wybrane akty prawne obowiązujące w Polsce. Dynamiczny rozwój wiedzy o PFAS sprawia, że prawo w tym obszarze szybko ewoluuje – pojawiają się nowe regulacje i aktualizacje istniejących, dlatego zawsze warto sprawdzić aktualny stan prawny.
W kierunku stopniowego całkowitego wycofania PFAS
Per- i polifluorowane substancje alkilowe to trwałe i toksyczne związki chemiczne, które stały się przedmiotem coraz bardziej rygorystycznych regulacji. Unia Europejska, a wraz z nią Polska, wprowadza kolejne ograniczenia ich stosowania. Rozporządzenie REACH obejmuje PFAS obowiązkami rejestracyjnymi i zakazami w produktach. Rozporządzenie POP eliminuje najbardziej niebezpieczne związki, a rozporządzenie PPWR od 2026 r. zakazuje ich stosowania w opakowaniach mających kontakt z żywnością. Dodatkowe przepisy dotyczą także jakości wody i emisji do środowiska.
Prawo zmierza w kierunku stopniowego całkowitego wycofania PFAS z rynku, co wymaga od przedsiębiorstw poszukiwania bezpiecznych alternatyw i dostosowania procesów produkcyjnych.
Źródła:
1. https://echa.europa.eu/pl/-/echa-publishes-pfas-restriction-proposal.
2. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_2286.
fot. sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
Artykuł opublikowany w ramach współpracy z Kancelarią Maruszkin
