-
Wprowadzenie
Ścieki są miejscem bytowania licznych drobnoustrojów, które pochodzą od człowieka, zwierząt, roślin, licznych procesów produkcyjnych, a także z zanieczyszczonej wody. Ścieki bytowe, komunalne oraz niektóre ścieki przemysłowe zawierają m.in. niebezpieczne wirusy, bakterie chorobotwórcze, grzyby, protisty i różne postacie inwazyjne robaków pasożytniczych, które mogą powodować poważne skażenie wód odbiornika, głównie rzek. Ze względu na obecność w ściekach substancji odżywczych, głównie związków organicznych, ścieki są środowiskiem, w którym występują i przeżywają liczne organizmy. Mikroflorę przewodu pokarmowego człowieka tworzy ponad 400 gatunków mikroorganizmów. Według obliczeń, na każdy gram treści jelitowej dorosłego człowieka przypada około 1011–1012 mikroorganizmów. Zdecydowana większość z tych drobnoustrojów to naturalna, nieszkodliwa, symbiotyczna mikroflora, ale oprócz tego występuje również mikroflora chorobotwórcza, stanowiąca potencjalne zagrożenie epidemiologiczne.
| Streszczenie W artykule omówiono drobnoustroje i organizmy występujące w ściekach i na różnych etapach ich oczyszczania. Część mikroorganizmów to naturalna, nieszkodliwa, symbiotyczna mikroflora, ale należy pamiętać, że w ściekach mogą występować również formy chorobotwórcze. Źródłem patogenów przenoszonych do ścieków są chorzy ludzie, zwierzęta, skażone rośliny, martwa materia organiczna oraz wybrane działy przemysłu, w tym przemysł spożywczy. Najczęściej w ściekach wykrywane są bakterie i grzyby mikroskopowe, a wśród form chorobotwórczych liczne są również wirusy, protisty zwierzęce oraz zwierzęta pasożytnicze. Aby ograniczyć skażenie środowiska naturalnego, do którego odprowadzane są oczyszczone ścieki (wody powierzchniowe i gleba), należy podejmować działania eliminujące drobnoustroje w trakcie oczyszczania ścieków oraz przestrzegać zasady związane z gospodarowaniem ściekami. Bezpieczne pod względem mikrobiologicznym ścieki i osady ściekowe można wykorzystać m.in. w rolnictwie lub do rekultywacji terenów.Słowa kluczowe: ścieki, oczyszczalnie ścieków, mikroorganizmy, patogeny |
| Microbiology of wastewater
Summary The study discusses the microorganisms and organisms present in wastewater and at different stages of their treatment. Some microorganisms constitute the natural, harmless, symbiotic microflora, however the fact that pathogenic forms may also be present in wastewater should also be kept in mind. Sick people, animals, contaminated plants, dead organic matter and selected branches of the industry, including the food industry, are the sources of pathogens transferred to wastewater. In most cases bacteria and microscopic fungi are detected in wastewater, and among pathogenic forms there are also viruses, animal protists and animal parasites. In order to limit the contamination of the natural environment, to which the treated wastewater are discharged (soil and surface waters), measures to eliminate microorganisms during wastewater treatment should be undertaken and rules associated with wastewater management should be followed. Wastewater and sewage sludge which are safe in microbiological terms can be used e.g. in agriculture or for the reclamation of areas. Key words: sewage, wastewater treatment plants, microorganisms, pathogens |
-
-
-
Bakterie i grzyby występujące w ściekach
-
-
We wszystkich ściekach oraz na różnych etapach ich oczyszczania wykrywane są głównie bardzo liczne bakterie zaliczane m.in. do następujących rodzin, rodzajów i gatunków: Enterobacteriaceae (np. Enterobacter, Escherichia, Klebsiella, Morganella, Citrobacter, Pantoea, Pectobacterium, Proteus, Salmonella, Serratia, Shigella, Xenorhabdus, Yersinia, Cronobacter, Edwardsiella, Erwinia, Providencia), Enterococcaceae (np. Enterococcus faecalis, Enterococcus faecium), Bacillaceae (np. Bacillus subtilis, Bacillus pumilus, Bacillus cereus), Streptococcaceae (np. Streptococcus pyogenes, Streptococcus agalactiae, Streptococcus pneumoniae, Streptococcus viridans), Staphylococcaceae (np. Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus aureus), Pseudomonadaceae (np. Pseudomonas aeruginosa, Pseudomonas putida, Pseudomonas fluorescens, Azotobacter, Rhizobacter), Micrococcaceae (np. Micrococcus, Arthrobacter, Kocuria), Clostridiaceae (np. Clostridium botulinum, Clostridium perfringens, Clostridium difficile, Clostridium ghoni, Faecalibacterium prausnitzii), Eubacteriaceae (np. Eubacterium nodatum), Aeromonadaceae (np. Aeromonas hydrophila, Aeromonas caviae), Corynebacteriaceae (np. Corynebacterium diphtheriae), Campylobacteriaceae (np. Campylobacter jejuni), Vibrionaceae (np. Vibrio cholerae, Vibrio vulnificus), Bacteroidaceae (np. Bacteroides fragilis), Legionellaceae (np. Legionella pneumophila), Leptospiraceae (np. Leptospira), Helicobacteriaceae (np. Helicobacter pylori), Fusobacteriaceae (np. Fusobacterium nucleatum), Ruminococcaceae (np. Ruminococcus flavefaciens), Lactobacillaceae (np. Lactobacillus casei, Lactobacillus reuteri), Verrucomicrobiaceae (np. Akkermansia muciniphila), Nitrosomonadaceae (np. Nitrosomonas europaea), Nitrobacteriaceae (np. Nitrobacter flavus).
Dodatkowo w komorach osadu czynnego występują liczne bakterie tworzące kłaczki osadu czynnego i biorące udział w procesie oczyszczania ścieków i biodegradacji substancji organicznych, np. bakterie z rodzajów: Achromobacter, Acinetobacter, Alcaligenes, Bacillus, Beggiatoa, Chlorobium, Flavobacterium, Leptothrix, Micrococcus, Nitrobacter, Nitrococcus, Nitrosococcus, Nitrosolobus, Nitrosomonas, Nitrosospira, Nitrospira, Nocardia, Pseudomonas, Sphaerotilus, Spirillum, Thiobacillus, Thiothrix, Zooglea.
W ściekach spotykamy również liczne grzyby mikroskopowe należące m.in. do rodzajów: Absidia, Actinomucor, Alternaria, Aspergillus, Blastomyces, Botrytis, Candida, Chaetomium, Cladosporium, Claviceps, Cryptococcus, Curvularia, Epicoccum, Epidermophyton, Fusarium, Geotrichum, Histoplazma, Leptomitus, Microsporum, Mucor, Oidium, Penicillium, Pullularia, Rhizomucor, Rhizopus, Rhodotorula, Saccharomyces, Stachybotrys, Trichophyton [2, 3, 5-8, 14, 15, 17-19, 21-23, 26, 29, 30, 32-36, 39, 40].
-
-
-
Patogeny występujące w ściekach
-
-
Doniesienia naukowe na temat różnych grup mikroorganizmów wskazują, że w ściekach, zwłaszcza nieoczyszczonych spotykamy duże ilości patogennych wirusów, bakterii, grzybów mikroskopowych, protistów i innych zwierząt pasożytniczych.
W tab. 1-6 przedstawiono najczęściej wykrywane formy patogenne występujące w ściekach oraz podano jakie one powodują choroby u człowieka [1, 9-11, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 27, 28, 31, 37-40].
Tab. 1. Wirusy występujące w ściekach i wywoływane przez nie choroby
| Nazwa mikroorganizmu
Name of the microorganism |
Rodzaj wywoływanej choroby u ludzi
Type of disease caused in humans |
| Rotavirus (Rotawirus) | Schorzenia żołądkowo-jelitowe |
| Reoviridae (Reowirusy) | Biegunki, tzw. gorączki reowirusowe, choroby układu oddechowego |
| Enterivirus (Enteriwirus) | Schorzenia żołądkowo-jelitowe, zapalenie opon mózgowych |
| Poliovirus (Poliowirus) | Choroba Heinego-Medina, zapalenie opon mózgowych |
| Echoviruses (ECHO wirusy) | Zapalenie opon mózgowych, choroby układu oddechowego, biegunki |
| Coxsackieviruses A i B | Biegunki, zapalenie opon mózgowych lub mózgu, mięśnia sercowego, wątroby i trzustki, płuc u niemowląt, gardła |
| Hepatitis A virus (HAV) | Przewlekłe zapalenie wątroby typu A, zapalenie żołądkowo-jelitowe |
| Hepatitis B virus (HBV) | Zapalenie wątroby typu B, zapalenie żołądkowo-jelitowe |
| Hepatitis E virus (HEV) | Zapalenie wątroby typu E, zapalenie żołądkowo-jelitowe |
| Norwalkvirus (Wirus Norwalk) | Ostre zapalenie żołądkowo-jelitowe (gastroenteritis) |
| Astroviridae (Astrowirusy) | Schorzenia żołądkowo-jelitowe, biegunka u małych dzieci |
| Adenoviridae (Adenowirusy) | Choroby układu oddechowego, zapalenie oka, biegunki |
| Coronaviridae (Koronawirusy) | Zapalenie gardła, przeziębienia z bólami głowy, wymioty |
| Parvoviridae (Parwowirusy) | Choroby układu oddechowego i pokarmowego |
| Papovaviridae (Papowawirusy) | Choroby układu oddechowego i rozrodczego |
Tab. 2. Bakterie Gram-ujemne występujące w ściekach i wywoływane przez nie choroby
| Nazwa mikroorganizmu
Name of the microorganism |
Rodzaj wywoływanej choroby u ludzi
Type of disease caused in humans |
| Escherichia coli | Zapalenie jelit, biegunki, zakażenie układu moczowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych |
| Citrobacter spp. | Biegunki, zakażenia ran, zapalenie płuc, posocznica |
| Enterobacter spp. | Zakażenia u ludzi z niedoborem odporności |
| Salmonella typhi | Tyfus (dur brzuszny), bakteriemia |
| Salmonella paratyphi | Paratyfus (paradur), zapalenie żołądka i jelit |
| Inne Salmonella | Zapalenie jelit (salmonellozy) |
| Shigella dysenteriae | Biegunki, zapalenie jelit, czerwonka |
| Serratia spp. | Zatrucia pokarmowe, zakażenie dróg moczowych |
| Vibrio cholerae | Cholera, wodniste biegunki |
| Vibrio parahaemolyticus | Zapalenie jelit, biegunki, zatrucia pokarmowe |
| Klebsiella pneumoniae | Zapalenie płuc, zapalenie układu moczowego |
| Proteus spp. | Zakażenie ran, zakażenie układu moczowego, posocznica |
| Yersinia enterocolitica | Zapalenie jelit, artretyzm |
| Pseudomonas aeruginosa | Zapalenie ucha, bakteriemia |
| Campylobacter jejuni | Biegunki, ostre zapalenie żołądka i jelit, posocznica |
| Campylobacter coli | Biegunki |
| Leptospiry spp. | Leptospiroza |
| Legionella spp. | Legionelloza, gorączka Pontiac, |
Tab. 3. Bakterie Gram-dodatnie występujące w ściekach i wywoływane przez nie choroby
| Nazwa mikroorganizmu
Name of the microorganism |
Rodzaj wywoływanej choroby u ludzi
Type of disease caused in humans |
| Streptococcus pyogenes | Wstrząs toksyczny, zapalenie gardła, zapalenie nerek |
| Streptococcus spp. | Zapalenie płuc, wsierdzia, jamy ustnej, dróg moczowych |
| Enterococcus faecalis
i Enterococcus faecium |
Zakażenie dróg moczowych, zapalenie wsierdzia |
| Staphylococcus aureus | Liszajec, czyraki, ropnie, zapalenie płuc, zapalenie stawów, gronkowcowe zatrucia pokarmowe |
| Clostridium perfringens | Zakażenia skóry i tkanki podskórnej, zatrucia jelitowe |
| Clostridium botulinum | Toksyczne porażenie wiotkie, zatrucia pokarmowe, botulizm |
| Clostridium tetani | Tężec uogólniony, tężec miejscowy |
| Bacillus spp. | Wąglik (B. anthracis), zatrucia pokarmowe, zakażenia ogólne (B.cereus, B.subtilis) |
| Corynebacterium diphtheriae | Błonica |
| Mycobacterium tuberculosis | Gruźlica |
Tab. 4. Grzyby mikroskopowe występujące w ściekach i wywoływane przez nie choroby
| Nazwa mikroorganizmu
Name of the microorganism |
Rodzaj wywoływanej choroby u ludzi
Type of disease caused in humans |
| Trichophyton spp. | Grzybice skóry, włosów, paznokci |
| Microsporum spp. | Grzybice skóry i włosów |
| Rhizopus spp. | Infekcja dróg pokarmowych i oddechowych (zygomikoza) |
| Mucor spp. | Infekcja dróg pokarmowych i oddechowych (zygomikoza) |
| Absidia spp. | Infekcja dróg pokarmowych i oddechowych (zygomikoza) |
| Aspergillus spp. | Aspergiloza (zakażenie dróg oddechowych, skóry) |
| Penicillium spp. | Aspergiloza, astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa |
| Candida albicans | Kandydoza powierzchowna – bielnica, zapalenie błon śluzowych |
| Cryptococcus neoformans | Kryptokokoza skóry, jamy ustnej, gardła i przełyku |
| Monosporium apiospermum | Maduromykoza, ropne zakażenie tkanki podskórnej |
| Neotestudina rosatii | Zakażenia skóry i tkanki podskórnej |
| Geotrichum candidum | Geotrychoza dróg oddechowych |
| Histoplasma capsulatum | Histoplazmoza – zakażenie układu siateczkowo-śródbłonkowego |
| Cladosporium werneckii | Grzybica czarna dłoni |
| Sporothrix schenckii | Grzybica skóry |
| Alternaria spp. | Zmiany alergiczne skóry |
| Fusarium spp. | Zatrucia mykotoksynami |
| Stachybotrys spp. | Zatrucia mykotoksynami |
| Arthroderma spp. | Zatrucia mykotoksynami, reakcje alergiczne skóry |
Tab. 5. Protisty zwierzęce występujące w ściekach i wywoływane przez nie choroby
| Nazwa mikroorganizmu
Name of the microorganism |
Rodzaj wywoływanej choroby u ludzi
Type of disease caused in humans |
| Balantidium coli | Balantidioza (krwiste biegunki, zapalenie jelita grubego) |
| Entamoeba histolytica | Amebioza, pełzakowica jelitowa, krwawe owrzodzenia |
| Giardia intestinalis | Lamblioza, giardioza, biegunki |
| Naegleria fowleri | Pełzakowate zapalenie mózgu i opon mózgowych |
| Cryptosporidium spp. | Przewlekłe biegunki, kryptosporydioza |
| Microsporidium spp. | Mikrosporydioza jelitowa, biegunki, infekcja nerek, wątroby, otrzewnej |
| Cyclospora cayetanensis | Kokcydioza jelitowa, cyklosporoza, biegunki podróżnych |
| Isospora belli | Biegunki, zapalenie mięśni |
| Toxoplasma gondii | Toksoplazmoza, wodogłowie, martwica krwotoczna mózgu |
| Trichomonas hominis | Biegunki |
Tab. 6. Zwierzęta pasożytnicze (nicienie, tasiemce, przywry) występujące w ściekach i wywoływane przez nie choroby
| Nazwa organizmu
Name of the organism |
Rodzaj wywoływanej choroby u ludzi
Type of disease caused in humans |
| Ancylostoma duodenale | Ancylostomatoza, świąd skóry, niedokrwistość |
| Ascaris lumbricoides | Askarydioza, wymioty, przejściowe zapalenie płuc |
| Necator americanus | Ancylostomatoza, świąd skóry, niedokrwistość |
| Enterobius vermicularis | Owsica, infekcje wyrostka robaczkowego |
| Strongyloides stercolaris | Węgorczyca (świąd skóry, biegunki) |
| Toxocara spp. | Glistnica (infekcje płuc, mięśni, niewydolność krążeniowo-oddechowa |
| Trichuris trichiura | Włosogłówczyca, nieżyt przewodu pokarmowego |
| Taenia solium | Tasiemczyca, wągrzyca mięśni i układu nerwowego |
| Taenia saginata | Tasiemczyca, wągrzyca mięśni i układu nerwowego |
| Hymenolepis nana | Tasiemczyca – Hymenolepidoza |
| Echinococcus granulosus | Bąblowica – Echinokokoza |
| Diphyllobothrium latum | Tasiemczyca – Difylobotrioza |
| Schistosoma haematobium | Krwawe biegunki, krwiomocz, wodonercze |
| Opistorchis felineus | Biegunki, hepatomegalia |
| Fasciola hepatica | Fascjoloza (martwica wątroby, uszkodzenie przewodów żółciowych) |
Obecność patogenów w ściekach jest niebezpieczna, gdyż stanowią one bezpośrednie zagrożenie epidemiologiczne, które stwarzane jest szczególnie wśród osób, które mają kontakt ze ściekami. Dodatkowo, liczne mikroorganizmy występujące w ściekach mogą wywoływać różne alergie, mogą działać toksycznie lub immunotoksycznie na człowieka, zwierzęta i na otaczające środowisko. Powodowane jest to m.in. przez endotoksyny bakterii, głównie Gram-ujemnych, egzotoksyny bakterii Gram-dodatnich, liczne mikotoksyny wytwarzane przez grzyby oraz glukany występujące zarówno w ścianach komórkowych grzybów, jak i niektórych bakterii.
Aby ograniczyć możliwość przenoszenia mikroorganizmów chorobotwórczych do otaczającego środowiska należy przestrzegać zasady związane z gospodarowaniem ściekami. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego [12] ścieki nie powinny zawierać substancji szkodliwych w ilościach określonych w załącznikach, a także nie mogą one wywoływać w wodach takich zmian, które uniemożliwiałyby prawidłowe funkcjonowanie ekosystemów wodnych. Gdy natomiast ścieki są przeznaczone do rolniczego wykorzystania, to powinny być w nich wykonane badania mikrobiologiczne i parazytologiczne. W tab. 7 zestawiono warunki sanitarne wymagane dla ścieków przeznaczonych do rolniczego wykorzystania [12].
Tab. 7. Warunki sanitarne dla ścieków przeznaczonych do rolniczego wykorzystania [12]
| Wskaźnik
Indicator |
Wielkość dopuszczalna
Admissible size |
| Bakterie chorobotwórcze z rodzaju Salmonella | Niewykrywalne w 1 dm3 |
| Obecność żywych jaj pasożytów Ascaris sp., Trichuris sp., Toxocara sp. | Nieobecne w 1 dm3
|
Badania biologiczne oraz chemiczne wykonuje się także wówczas, gdy osady ściekowe wykorzystywane są m.in. w rolnictwie, czy do rekultywacji terenów i uprawy roślin [13]. W tab. 8 zamieszczono warunki sanitarne stosowania komunalnych osadów ściekowych na gruntach.
Tabela 8. Warunki stosowania komunalnych osadów ściekowych na gruntach [13]
| Wskaźnik
Indicator |
Warunki stosowania osadów
Conditions for the use of sludge |
| Bakterie z rodzaju Salmonella | 0 jtk w 100 g próbki |
| Liczba żywych jaj pasożytów jelitowych Ascaris sp., Trichuris sp., Toxocara sp. | W rolnictwie oraz do rekultywacji gruntów na cele rolne: 0 w 1 kg suchej masy (s.m.);
Do rekultywacji terenów; do dostosowania gruntów do określonych potrzeb wynikających z planów gospodarki odpadami, planów zagospodarowania przestrzennego lub decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu; do uprawy roślin przeznaczonych do produkcji kompostu; do uprawy roślin nieprzeznaczonych do spożycia i do produkcji pasz: nie większa niż 300 w 1 kg s.m. |
4. Podsumowanie
Liczne mikroorganizmy nie tylko bytują w ściekach, ale rozwijają się na kolejnych etapach oczyszczania ścieków, dlatego ważną rolę odgrywa skuteczne ich eliminowanie w różnych procesach technologicznych. Wśród organizmów spotykanych na terenach oczyszczalni bardzo istotnym aspektem higienicznym jest obecność form patogennych, które mogą występować na każdym etapie oczyszczania ścieków. W największych ilościach wykrywane są zwykle bakterie, które rozkładają substancje organiczne zawarte w ściekach, a także biorą udział w przeróbce osadów ściekowych. W ściekach liczebność bakterii wynosi od 106 do 1010 jtk/1 ml (jtk – jednostki tworzące kolonie). Bakterie patogenne, podobnie jak naturalna mikroflora jelitowa pochodząca od człowieka i zwierząt stałocieplnych, nie namnażają się w ciągach technologicznych oczyszczania ścieków ze względu na zbyt niskie temperatury tam panujące. Zdecydowana większość tych drobnoustrojów jest eliminowana przez protisty występujące w osadzie czynnym, lub usuwane są częściowo na etapie mechanicznego oczyszczania i sedymentacji wraz z osadami na etapach biologicznego oczyszczania. Natomiast usuwanie i niszczenie jaj pasożytniczych helmintów odbywa się zwykle w procesie sedymentacji osadów, fermentacji, suszenia lub spalania. Na różnych etapach oczyszczania ścieków istnieje możliwość zredukowania liczebności drobnoustrojów nawet o 90 do 99% [4, 11]. Tylko skuteczne wyeliminowanie mikroorganizmów naturalnie występujących w ściekach oraz patogenów na terenie oczyszczalni daje nam gwarancję, że nie nastąpi skażenie wód odbiornika lub ziemi, a także jest wówczas szansa na ewentualne wykorzystanie osadów ściekowych w rolnictwie lub na rekultywację terenów.
Literatura
[1] Bajer A. 2001. Naturalne źródła inwazji oportunistycznych. Konferencja szkoleniowo-naukowa: Skażenie wody, gleby i żywności przez pasożytnicze pierwotniaki: konsekwencje epidemiologiczne, 21-25. Uniwersytet Warszawski. [2] Brandi G., M. Sisti, G. Amagliani. 2000. „Evaluation oft he environmental impact of microbial aerosols generated by wastewater treatment plants utilizing different aeration systems“. Journal of Applied Microbiology 88: 845-852. [3] Breza-Boruta B., Z. Paluszak. 2010. „Ocena oddziaływania oczyszczalni ścieków na stopień mikrobiologicznego zanieczyszczenia powietrza”. Przemysł Chemiczny 89 (4): 324-329. [4] Brown N.J. 1997. Health Hazard Manual: Wastewater Treatment Plant and Sewer Workers – Exposure to chemical hazards and biohazards. Cornell University Chemical Hazard Information Program, Ithaca, NY. [5] Budzińska K., A. Jurek, B. Szejniuk, M. Michalska, G. Wroński. 2011. „Mikrobiologiczne zanieczyszczenie powietrza na terenie oczyszczalni ścieków komunalnych”. Rocznik Ochrona Środowiska 13: 1543-1558. [6] Carducci A., E. Tozzi, E. Rubulotta, B. Casini, L. Cantiani, E. Rovini, M. Muscillo, R. Pacini. 2000. „Assessing airborne biological hazard from urban wastewater treatment”. Water Research 34 (4): 1173-1178. [7] Cyprowski M., J.A. Krajewski. 2003. „Czynniki szkodliwe dla zdrowia występujące w oczyszczalniach ścieków komunalnych”. Medycyna Pracy 54 (1): 73-80. [8] Decamp O., A. Warren. 1988. „Bacterivory in ciliates isolated from constructed wetlands (reed beds) used for wastewater treatment”. Water Research 32 (7): 1989-1996. [9] Dias F.F. 1962. „Studies in the bacteriology of sewage”. Journal of the Indian Institute of Science 45 (2): 36-48. [10] Dudley D.J., M.N. Guentzel, M.J. Ibarra, B.E. Moore, B.P. Sagik. 1980. „Enumeration of potentially pathogenic bacteria from sewage”. Applied and Environmental Microbiology 39 (1): 118-126. [11] Dymaczewski Z. (praca zbiorowa). 2011. Poradnik eksploatatora oczyszczalni ścieków. PZITS Poznań. [12] Dz.U. 2014. poz. 1800. Rozporządzeniem Ministra Środowiska w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego. [13] Dz.U. 2015, poz. 257. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. [14] Friis L. 2001. „Health of municipal sewage workers. Studies of cancer incidence, biomarkers of carcinogenicity and genotoxicity, and self reported symptoms”. Acta Universitatis Upsaliensis. Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Medicine 1015: 1-67. [15] Gałęcka M., P. Szachta. 2013. „KyberKompakt – znaczenie nowoczesnej diagnostyki mikrobiologicznej przewodu pokarmowego”. Zakażenia 6: 84-92. [16] Kazubski S.L. 2001. Wiciowce i pełzaki. Biologia wybranych gatunków: Giardia, Entameba, Acanthamoeba, Negleria. Konferencja szkoleniowo-naukowa: Skażenie wody, gleby i żywności przez pasożytnicze pierwotniaki: konsekwencje epidemiologiczne, 8-10. Uniwersytet Warszawski. [17] Kaźmierczuk M., L. Kalisz, J. Sałbut. 2004. Mikrobiologiczne zanieczyszczenie powietrza w otoczeniu obiektów gospodarki komunalnej. Warszawa: Instytut Ochrony Środowiska. [18] Kocwa-Haluch R. 2001. Wirusy i ich występowanie w wodach i ściekach. Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej w Kielcach. [19] Korzeniewska E., Z. Filipkowska, A. Gotkowska-Płachta, W. Janczukowicz. 2008. „Bakteriologiczne zanieczyszczenie powietrza na terenie i w otoczeniu oczyszczalni ścieków z systemem filtrów gruntowo-roślinnych”. Woda Środowisko-Obszary Wiejskie, t. 8, z. 1 (22): 161-173. [20] Kosarewicz O., I. Firlus, G. Uniejewska. 1999. „Usuwanie mikroorganizmów chorobotwórczych w oczyszczalniach ścieków miejskich”. Gaz, Woda i Technika Sanitarna 8: 292-297. [21] Koton-Czarnecka M., R.J. Chróst. 2001. „Konsumpcja bakterii przez pierwotniaki w ekosystemach wodnych”. Postępy Mikrobiologii 40 (2): 219-240. [22] Krzysztofik B. 1992. Mikrobiologia powietrza. Wydawnictwo Politechniki Warszawskiej. [23] Laitinen S., J. Kangas, M. Kotimaa, J. Liesivuori, P.J. Martikainen, A. Nevalainen, R. Sarantila, K. Husman. 1994. „Workers’ exposure to airborne bacteria and endotoxins at industrial wastewater treatment plants”. American Industrial Hygiene Association Journal 55 (11): 1055-1060. [24] Majewska A.C. 2001. „Biologia wybranych gatunków mikrosporydiów (Enterocytozoon bieneusi, Encephalitozoon spp., Pleistophora sp., Trachipleistophora spp., Brachiola spp., Vittaforma corneae, Nosema ocularum)”. Konferencja szkoleniowo-naukowa: Skażenie wody, gleby i żywności przez pasożytnicze pierwotniaki: konsekwencje epidemiologiczne, 18-20. Uniwersytet Warszawski. [25] Marcinkowski T. 1986. „Zagrożenia środowiska organizmami chorobotwórczymi występującymi w ściekach miejskich i ich osadach”. Gaz, Woda i Technika Sanitarna 8-9 (LX): 186-188. [26] Michalak A., K. Pawlas. 2012. „Wpływ aerozolu biologicznego z oczyszczalni ścieków na zdrowie pracowników i okolicznych mieszkańców – analiza literaturowa”. Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine 15 (4): 116-122. [27] Michałkiewicz M., M. Michałkiewicz. 2003. „Pasożyty człowieka w wodzie, ściekach i osadach”. Gaz, Woda i Technika Sanitarna 6: 205-210. [28] Olańczuk-Neyman K. 1998. Laboratorium z biologii środowiska. Politechnika Gdańska. [29] Piekarska K., T.M. Traczewska. 2002. „Wpływ oczyszczalni ścieków na jakość mikrobiologiczną powietrza”. Ochrona Powietrza i Problemy Odpadów 36 (1): 19-25. [30] Sánchez-Monedero M.A., M.I. Aguilar, R. Fenoll, A. Roig. 2008. „Effect of the aeration system on the levels of airborne microorganisms generated at wastewater treatment plants”. Water Research 42: 3739-3744. [31] Siński E. 2001. „Biologia wybranych gatunków pasożytniczych pierwotniaków: Apicomplexa (Cryptosporidium sp., Cyclospora sp., Isospora belli, Toxoplasma gondi)”. Konferencja szkoleniowo-naukowa: Skażenie wody, gleby i żywności przez pasożytnicze pierwotniaki: konsekwencje epidemiologiczne, 11-17. Uniwersytet Warszawski. [32] Smyłła A., Z. Piotrowska-Seget, A. Tyflewska. 2003. „Pathogenic bacteria hazard in surfage waters”. AUMC Limnological Papers, Toruń, XIII, z. 110: 159-169. [33] Spieksma F.Th.M. 2003. „Airborne mould spores of allergenic importance”. Postępy Dermatologii i Alergologii XX (4): 205-208. [34] Stampi S., F. Zanetti, A. Crestani, G. de Luca. 2000. „Occurrence and seasonal variation of airborne gram negative bacteria in a sewage treatment plant”. Microbiologica 23: 97-104. [35] Teixeira J.V., S. Miranda, R.A.R. Monteiro, F.V.S. Lopes, J. Madureira., G.V. Silva, N. Pestana, E. Pinto, V.J.P. Vilar, R.A.R. Boaventura. 2013. „Assessment of indoor airborne contamination in a wastewater treatment plant”. Environmental Monitoring and Assessment 185 (1): 59-72. [36] Thorn J., E. Kerekes. 2001. „Health effects among employees in sewage treatment plants: A literature survey”. American Journal of Industrial Medicine 40: 170-179. [37] Virella G. 2000. Mikrobiologia i choroby zakaźne. Wrocław: Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner. [38] Werner A. 2001. „Mikroskopowa i immunologiczna diagnostyka Giardia, Cryptosporidium, Cyclospora i mikrosporydiów”. Konferencja szkoleniowo-naukowa: Skażenie wody, gleby i żywności przez pasożytnicze pierwotniaki: konsekwencje epidemiologiczne, 26-28. Uniwersytet Warszawski. [39] Wlazło A., J.S. Pastuszka, B. Łudzeń-Izbińska. 2002. „Ocena narażenia na aerozol bakteryjny pracowników niedużej oczyszczalni ścieków”. Medycyna Pracy 53: 109-114. [40] Ye L., T. Zhang. 2011. „Pathogenic bacteria in sewage treatment plants as revealed by 454 pyrosequencing”. Environmental Science & Technology 45 (17): 7173-7179.dr Michał Michałkiewicz, Politechnika Poznańska, Instytut Inżynierii Środowiska, Zakład Zaopatrzenia w Wodę i Ochrony Środowiska
fot. na otwarcie sozosfera.pl
 |
Artykuł pochodzi z dwumiesięcznika „Technologia Wody”; 6/2018. Tekst opublikowany za zgodą autora i wydawcy – Wydawnictwa Seidel-Przywecki Sp. z o.o., w formie opublikowanej w czasopiśmie.
|
