Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej, pochodzący z przedłożenia rządowego, którego wnioskodawcą był Minister Klimatu i Środowiska, wpłynął do Sejmu 21 czerwca 2022 r, a 22 lipca 2022 r. po trzecim czytaniu na 59. posiedzeniu, Sejm uchwalił ustawę. Senat przyjął ustawę bez poprawek, 4 sierpnia br. Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw 17 sierpnia 2022 r. i wejdzie w życie po 14 dniach od ogłoszenia, czyli 1 września br.
Podwyższenie kar w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej
Ustawa o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej dotyczy podwyższenia kar za wykroczenia i przestępstwa przeciwko środowisku. Jeśli sprawca zostanie skazany za umyślne przestępstwo przeciwko środowisku, sąd, obok kary, będzie musiał orzec nawiązkę w wysokości od 10 tys. zł do 10 mln zł na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Ponadto dotyczy ona zlikwidowania warunku odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, czyli np. spółek, jeśli chodzi o wcześniejsze prawomocne skazanie osoby fizycznej za przestępstwo przeciwko środowisku.
Jak wskazuje się w opinii do niniejszej ustawy, opracowanej przez Biuro Legislacyjne Kancelarii Senatu, z 2 sierpnia 2022 r.: „Zasadniczym celem ustawy jest zwiększenie ochrony środowiska naturalnego przed szkodliwymi działaniami, spełniającymi znamiona przestępstw lub wykroczeń przeciwko środowisku. W związku z tym ustawa przewiduje podwyższenie granic ustawowego zagrożenia karą za wykroczenia oraz przestępstwa przeciwko środowisku, a także wprowadzenie nowych typów czynów zabronionych”. W uzasadnieniu projektu ustawy wskazuje się, iż projektodawca dąży do: ,,ochrony środowiska naturalnego przed szkodliwymi działaniami, spełniającymi znamiona przestępstw lub wykroczeń przeciwko środowisku. Praktyka stosowania dotychczas obowiązującego prawa pokazuje, iż obecne sankcje karne są niewystarczające, w związku z tym należy dokonać zmiany przepisów. Przez zaproponowaną nowelizację projektodawca dąży do wyeliminowania niedoskonałości aktualnych regulacji prawnych”. Co więcej, w uzasadnieniu przywołane zostały informacje statystyczne z Komendy Głównej Policji, prezentujące – widoczne w ostatnich latach – wzrost liczby przestępstw przeciwko środowisku oraz wzrost liczby „dzikich wysypisk śmieci”, a także pochodzące z Głównego Urzędu Statystycznego dane uwidaczniające tendencję wzrostową w przypadku liczby pożarów miejsc gromadzenia odpadów.
Pośród najostrzejszych konsekwencji za przestępstwa i wykroczenia przeciw środowisku w ustawie wskazuje się na:
- karę pozbawienia wolności od 2 do 12 lat (działanie umyślne):
– w przypadku importu z zagranicy lub eksportu za granicę odpadów niebezpiecznych, bez wymaganego zgłoszenia lub zezwolenia albo wbrew jego warunkom,
– w sytuacji porzucenia ww. odpadów w miejscu nieprzeznaczonym do ich składowania lub magazynowania,
– jeżeli następstwem czynu związanego z zanieczyszczeniem środowiska w znacznych rozmiarach jest zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach lub istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi,
– jeżeli następstwem czynu związanego z nieodpowiednim postępowaniem z odpadami jest ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka,
– jeżeli następstwem czynu związanego z nieodpowiednim postępowaniem z materiałem promieniotwórczym jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób;
2. karę pozbawienia wolności od roku do 10 lat (działanie umyślne):
– w przypadku zanieczyszczenia wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub w takiej postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach, a czyn ten został popełniony w związku z eksploatacją instalacji działającej w ramach zakładu, w zakresie korzystania ze środowiska, na które wymagane jest pozwolenie,
– w przypadku działania wbrew przepisom, tj. składowania, usuwania, przetwarzania, zbierania, unieszkodliwiania, transportowania odpadów lub substancji albo dokonywania odzysku odpadów lub substancji w takich warunkach lub w taki sposób, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym;
3. karę grzywny nie niższą niż 500 zł (a więc – zgodnie z art. 24 Kodeksu wykroczeń – do 5000 zł):
– za zanieczyszczanie lub zaśmiecanie obszaru kolejowego lub miejsc dostępnych dla publiczności, a w szczególności drogi, ulicy, placu, ogrodu, trawnika lub zieleńca;
– za wyrzucanie kamieni, odpadów, złomu lub padliny niebędących odpadami lub innymi nieczystościami na nienależący do sprawcy grunt polny,
– za zanieczyszczanie gleby lub wody albo wyrzucanie do lasu kamieni, odpadów, złomu lub padliny niebędących odpadami lub innymi nieczystościami, albo w inny sposób zaśmiecanie lasu (lub karę ograniczenia wolności),
– karę grzywny nie niższą niż 1000 zł (do 5000 zł) za zakopywanie, zatapianie, odprowadzanie do gruntu w lasach lub w inny sposób składowanie w lesie odpadów (lub karę aresztu, lub karę ograniczenia wolności);
4. karę aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny do 30 tys. zł w przypadku usuwania roślinności przez wypalanie z gruntów rolnych, obszarów kolejowych, pasów przydrożnych, trzcinowisk lub szuwarów;
5. karę pieniężną w wysokości od 10 tys. do 5 mln zł sąd orzeka wobec podmiotu zbiorowego w przypadku popełnienia przestępstw przeciwko środowisku (którym jest zachowanie osoby fizycznej działającej m.in. w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego czy będącej przedsiębiorcą, który bezpośrednio współdziała z podmiotem zbiorowym w realizacji celu prawnie dopuszczalnego), określonych m.in. w Kodeksie karnym, ustawie o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, ustawie o ochronie przyrody czy ustawie o substancjach chemicznych i mieszaninach;
6. nawiązkę w wysokości od 10 tys. do 10 mln zł na rzecz NFOŚiGW w razie skazania sprawcy:
– sąd orzeka obligatoryjnie (za umyślne przestępstwo przeciwko środowisku),
– sąd orzeka fakultatywnie (za nieumyślne przestępstwo przeciwko środowisku).
Nowe uprawnienia inspektorów w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej
Główna uwaga opinii publicznej skupiona jest na nowelizacji ustaw związanych z prawem karnym, tj. Kodeksu karnego oraz Kodeksu wykroczeń, a także przepisów karnych zawartych w ustawie szczególnej, tj. ustawie o ochronie przyrody. Tymczasem zmiany obejmują również sytuację prawną inspektorów z Inspekcji Ochrony Środowiska (IOŚ) oraz dotykają – w pewnym stopniu – przedsiębiorców z branży odpadowej.
Przy wykonywaniu kontroli przestrzegania wymagań ochrony środowiska inspektor (zgodnie z ustawą o IOŚ, będą to Główny Inspektor Ochrony Środowiska – GIOŚ, wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska oraz upoważnieni przez nich inspektorzy IOŚ) będzie uprawniony do nakładania grzywien w postępowaniu mandatowym za wykroczenia przeciwko środowisku, określone w przepisach odrębnych (uzupełnienie art. 9 ust. 2 pkt 8a ustawy o IOŚ). Dotychczas podczas wykonywania kontroli inspektor był uprawniony tylko do ustalania tożsamości osób oraz żądania okazania dokumentów niezbędnych do wymierzenia grzywny w drodze mandatu karnego lub sporządzenia wniosku o ukaranie. Warto tutaj wskazać, iż art. 10b ust 2 pkt 5 ustawy o IOŚ przewiduje możliwość podjęcia takiej czynności przez inspektorów. Zatem nowelizacja wspomnianej ustawy pod tym względem wydaje się zabiegiem chybionym i ponowieniem, a nawet „zdublowaniem” uprawnień Inspekcji.
Działania prowadzone w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej bez obowiązku okazywania legitymacji służbowej
Novum, a zarazem wzbudzającym liczne kontrowersje, zwłaszcza u przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą związaną z zagospodarowaniem odpadów, w aspekcie przeprowadzania kontroli przez inspektorów, jest zmiana przepisu dotyczącego obowiązku okazania legitymacji przed wykonywaniem czynności w razie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przeciwko środowisku. Nowelizowany przepis zwalnia inspektorów z tego obowiązku w razie podjęcia czynności polegających na dokonywaniu oględzin pomieszczeń i innych miejsc dostępnych publicznie, co jest wyrażone wprost w treści przepisu: ,,Dokonywanie oględzin pomieszczeń i innych miejsc, o których mowa w ust. 2 pkt 6 (art. 10b), dostępnych publicznie, może być wykonywane bez okazania legitymacji, o której mowa w art. 9b ust. 1”. Natomiast wątpliwości budzi brak wprost wyrażonego przepisu dotyczącego obowiązku bądź zwolnienia z obowiązku okazywania legitymacji podczas kontroli przy wykonywaniu czynności z art. 10b ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o IOŚ, tj. przy obserwowaniu i rejestrowaniu przy użyciu środków technicznych, w tym technik satelitarnych i bezzałogowych statków powietrznych, obrazu zdarzeń oraz dźwięku towarzyszącego tym zdarzeniom, a także gromadzeniu i zabezpieczaniu dowodów popełnienia przestępstwa lub wykroczenia. Nieuwzględnienie ww. czynności w nowelizowanym przepisie rodzi pytanie, czy inspektorzy będą mogli a contrario przeprowadzać te czynności po uprzednim okazaniu legitymacji, czy może będą zwolnieni z tego obowiązku. Wynikłe stąd niejasności z pewnością wywołają szereg sporów pomiędzy przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą a inspektorami dokonującymi jej kontroli po wejściu w życie przepisów niniejszej ustawy.
Jakie jeszcze nowości wprowadzają przepisy uchwalone w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej?
Dodatkowo pracowników Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska oraz osób wykonujących badania na zlecenie GIOŚ-a w związku z realizacją Państwowego Monitoringu Środowiska nie będą obowiązywały przepisy ograniczające i zakazujące możliwości wjazdu i ruchu pojazdami po lesie, bez względu na charakter tych lasów, tj. np. obszarów zagrożonych erozją czy powierzchni doświadczalnych i drzewostanów nasiennych oraz ustanowionych przez nadleśniczych okresowych zakazów wstępu do lasów stanowiących własność Skarbu Państwa, a nawet z możliwością wstępu do lasu niestanowiącego własności Skarbu Państwa. Zwalnia się również z opłat za przejazd autostradą pojazdy Inspekcji Ochrony Środowiska.
Co więcej, od momentu wejścia w życie przepisów ustawy nowelizującej nie będzie już jednego zastępcy GIOŚ-a, a – zgodnie z wykładnią literalną przepisu – co najmniej dwóch.
Wykreślenie z rejestru BDO w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej
Kolejnym novum,tym razem związanym z gospodarką odpadami, jest wykreślenie przez marszałka województwa podmiotu wprowadzającego produkty, produkty w opakowaniach i gospodarującego odpadami z Bazy Danych o Produktach i Opakowaniach oraz Gospodarce Odpadami (tzw. rejestru BDO), z pominięciem wydania w tym przedmiocie stosownej decyzji. Jak wskazuje znowelizowany przepis, ,,W przypadku wygaśnięcia, cofnięcia, uchylenia lub stwierdzenia nieważności decyzji związanych z gospodarką odpadami marszałek województwa dokonuje z urzędu, bez konieczności wydawania odrębnej decyzji, wykreślenia podmiotu z rejestru BDO. Podstawę wykreślenia stanowią ostateczne decyzje wydawane przez marszałka województwa oraz ostateczne decyzje organów właściwych przekazane marszałkowi województwa zgodnie z art. 80 ust. 4, a także prawomocne orzeczenia sądów administracyjnych”.
Zmiana przepisów nastąpi również w ustawie o umowie koncesji na roboty budowlane lub usługi, która będzie wiązała się z konsekwencjami dla wykonawców, którzy popełnili przestępstwo przeciw środowisku. Mianowicie z postępowania o zawarcie umowy koncesji zamawiający publiczni wykluczają, a pozostali zamawiający mogą wykluczyć wykonawcę będącego osobą fizyczną, którą prawomocnie skazano za przestępstwo przeciwko środowisku, o którym mowa w rozdziale XXII Kodeksu karnego, popełnione umyślnie, a w sytuacji, gdyby było popełnione nieumyślnie, zamawiający ,,niepubliczni” mają możliwość wykluczenia takiego wykonawcy.
Przepisy przejściowe i końcowe
Ustawa nowelizująca przewiduje dwa przepisy przejściowe związane z postępowaniami w sprawie wydania decyzji o wykreśleniu podmiotu z rejestru BDO oraz z postępowaniami o zawarcie umowy koncesji na roboty budowlane lub usługi, jak i do samych umów koncesji. Przewidywany czas trwania vacatio legis to 14 dni.
Artykuł opublikowany w ramach współpracy z Kancelarią Prawną Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy sp. j., SDZLEGAL SCHINDHELM
fot. na otwarcie sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
