Prawo do informacji o środowisku i jego ochronie należy dziś do podstawowych instrumentów przejrzystości w sprawach środowiskowych. W polskim porządku prawnym zasada ta została wyrażona wprost w art. 4 Ustawy z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Sama ustawa stanowi część szerszego modelu ochrony praw społeczeństwa w sprawach środowiskowych, ukształtowany na poziomie międzynarodowym i unijnym.
Źródła modelu ochrony praw społeczeństwa w sprawach środowiskowych
Źródeł tego modelu należy szukać przede wszystkim w Konwencji z Aarhus z 1998 r. Konwencja ta zbudowała trzy filary współczesnego prawa środowiskowego w tym obszarze. Są to: dostęp do informacji o środowisku, udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostęp do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska. Na poziomie unijnym standard ten został rozwinięty w dyrektywie 2003/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 28 stycznia 2003 r. w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska. Dyrektywa ta zastąpiła wcześniejszą dyrektywę 90/313/EWG. Celem tej dyrektywy było zagwarantowanie prawa dostępu do informacji o środowisku znajdujących się w posiadaniu organów władzy publicznej lub przeznaczonych dla tych organów, a także określenie podstawowych warunków wykonywania tego prawa.
Polska ustawa z 2008 r. wpisuje się właśnie w ten konwencyjno-unijny model. Nie chodzi w niej wyłącznie o techniczny dostęp do dokumentów, ale o realizację szerszej zasady, zgodnie z którą społeczeństwo powinno mieć realną możliwość poznania informacji o stanie środowiska, emisjach, działaniach organów i planowanych przedsięwzięciach mogących oddziaływać na otoczenie. Innymi słowy, dostęp do informacji środowiskowej ma służyć nie tylko jawności działania administracji, ale też umożliwiać kontrolę społeczną i świadomy udział w sprawach dotyczących środowiska.
Każdy ma prawo wystąpić o informację o środowisku i jego ochronie
Gwarancje prawa do informacji o stanie i ochronie środowiska zapewnione są w art. 74 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z nim każdy ma prawo do takiej informacji. Nie trzeba wykazywać ani interesu prawnego, ani interesu faktycznego. To bardzo istotna różnica w porównaniu z innymi trybami dostępu do informacji lub udziału w postępowaniu administracyjnym. Z prawa tego mogą korzystać nie tylko strony postępowań, organizacje społeczne czy przedsiębiorcy, ale również mieszkańcy, właściciele nieruchomości, lokalne wspólnoty czy osoby zainteresowane wpływem konkretnego przedsięwzięcia na otoczenie.
Równie szeroko został określony zakres informacji podlegających udostępnieniu. Ustawa obejmuje informacje dotyczące stanu elementów środowiska, takich jak powietrze, woda, powierzchnia ziemi, klimat, krajobraz czy różnorodność biologiczna. Obejmuje również dane o emisjach i zanieczyszczeniach, środkach administracyjnych, politykach, planach, programach, porozumieniach środowiskowych, raportach z realizacji przepisów, analizach kosztów i korzyści. Uwzględnia ona także informacje o stanie zdrowia, bezpieczeństwa i warunkach życia ludzi w takim zakresie, w jakim oddziałują na nie czynniki środowiskowe. W praktyce oznacza to, że katalog informacji środowiskowych jest bardzo szeroki i nie ogranicza się wyłącznie do decyzji administracyjnych czy raportów oddziaływania na środowisko.
Wątpliwości związane z przetwarzaniem informacji o środowisku
Częste wątpliwości dotyczą przetwarzania informacji o środowiskuw ramach jej udostępniania. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w wyroku z 19 czerwca 2024 r., sygn. akt: III OSK 1859/22: „(…) władze publiczne udostępniając informacje o środowisku lub jego ochronie obowiązane są podejmować działania dopuszczalne ustawą (na podstawie przepisów i w ich ramach), zaś w zakresie przekształcania informacji podejmują wyłącznie czynności materialnotechniczne nie ingerujące w treść udostępnionych danych. Z przepisów ustawy środowiskowej w zakresie udzielania informacji o środowisku lub informacji o ochronie środowiska nie wynika aby organy zobowiązane do jej udzielania były zobligowane do „tworzenia” takich informacji na żądanie wnioskującego. (…) Oczywiście powyższe nie zwalnia organu od dokonania prostych zestawień już posiadanych informacji o środowisku umożliwiających uzyskanie danych o które wnosi wnioskodawca”.
Ustawa nakłada na władze publiczne obowiązek udzielania niezbędnej pomocy i wskazówek przy wyszukiwaniu informacji o środowisku i jego ochronie. Ma to znaczenie praktyczne, zwłaszcza wtedy, gdy wnioskodawca nie zna dokładnej nazwy dokumentu, nie wie, który organ posiada dane informacje, albo formułuje wniosek w sposób zbyt ogólny. W takim przypadku organ powinien pomóc wnioskodawcy doprecyzować żądanie.
Informacje udostępnia się zazwyczaj na pisemny wniosek w sposób i w formie w nim określonych. Na przykład w formie: ustnej, pisemnej, wizualnej, dźwiękowej, elektronicznej lub innej. Władze publiczne muszą wskazać źródło pochodzenia informacji przekazanych przez osoby trzecie, np. inwestorów czy podmioty korzystające ze środowiska, a na wniosek podmiotu żądającego informacji, o miejscu, w którym znajdują się dane na temat metod przeprowadzania pomiarów, w tym sposobów poboru i przetwarzania próbek oraz sposobów interpretacji uzyskanych danych, które posłużyły do wytworzenia udostępnianej informacji, lub odsyłają do stosownych metodyk referencyjnych w tym zakresie.
Bez zbędnej zwłoki, czyli termin udostępniania informacji o środowisku
Ustawa przewiduje również konkretne terminy. Informacja o środowisku i jego ochronie powinna zostać udostępniona bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca od dnia otrzymania wniosku. Jeżeli sprawa jest szczególnie skomplikowana, termin ten może zostać przedłużony maksymalnie do dwóch miesięcy. Z kolei dokumenty, których dane są zamieszczane w publicznie dostępnych wykazach, powinny zostać udostępnione niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni od dnia złożenia wniosku. Ustawodawca wyraźnie zakłada więc, że dostęp do informacji środowiskowej ma być nie tylko formalnie zagwarantowany, ale również sprawny i rzeczywisty. Co ważne, informacja powinna być udostępniona w sposób i w formie określonych we wniosku, o ile organ dysponuje odpowiednimi środkami technicznymi. Jeżeli nie jest to możliwe, organ ma obowiązek w terminie 14 dni poinformować o przyczynach i wskazać, w jaki sposób lub w jakiej formie informacja może zostać przekazana.
Prawo do informacji o środowisku jest zasadą, a odmowa wyjątkiem
Choć zasada dostępu do informacji o środowisku jest szeroka, nie ma ona charakteru absolutnego. Ustawa przewiduje przesłanki odmowy udostępnienia informacji, ale mają one charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane ściśle. Dotyczą one m.in. ochrony informacji niejawnych, przebiegu określonych postępowań, praw własności intelektualnej, danych osobowych osób trzecich, niektórych informacji dobrowolnie przekazanych przez osoby trzecie, bezpieczeństwa publicznego, obronności państwa czy tajemnicy statystycznej. W określonych sytuacjach możliwe jest też powołanie się na ochronę informacji o wartości handlowej, w tym danych technologicznych objętych tajemnicą przedsiębiorstwa, pod warunkiem złożenia wniosku o wyłączenie tych informacji z udostępniania.
Należy też podkreślić, że nie każda trudność po stronie organu uzasadnia odmowę. To, że wniosek wymaga wyszukania dokumentów, zestawienia danych czy przejrzenia posiadanych materiałów, nie oznacza jeszcze, że można go oddalić. Ustawa dopuszcza odmowę m.in. wtedy, gdy wniosek jest w sposób oczywisty niemożliwy do zrealizowania albo został sformułowany zbyt ogólnie. Odmowa jest dopuszczalna również wtedy, gdy organ ma konkretne obowiązki proceduralne. Powinien on wówczas wezwać wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku, udzielić wyjaśnień i wskazówek oraz pomóc w prawidłowym sformułowaniu żądania. Warto też pamiętać, że jeżeli tylko część żądanej informacji podlega wyłączeniu z udostępnienia, organ powinien udostępnić pozostałą część.
Czy dane, których dotyczy wniosek to informacja o środowisku?
Inną sprawą jest, czy informacja, o którą wnioskujemy w rzeczywistości jest informacją o środowisku. Temat ten był przedmiotem wyroku NSA z 3 grudnia 2025 r., sygn. akt: III OSK 2901/24. W wyroku tym NSA wskazał, że „(…) z uwagi na otwarty katalog danych stanowiących informację o środowisku, wynikający z art. 9 ustawy z 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko to władze publiczne muszą przekonująco uzasadnić, dlaczego konkretnych danych nie uznają za taką informację, a uzasadnienie to winno dokonać się w piśmie, niestanowiącym decyzji o odmowie udostępnienia informacji. Zatem to na władzach publicznych spoczywa obowiązek określenia czy dane objęte wnioskiem mieszczą się w pojęciu >>informacji o środowisku<<. Inaczej mówiąc, tylko odmowa udostępnienia informacji, która stanowi ową >>informację o środowisku<< przybiera formę aktu administracyjnego, jaką jest decyzja. Natomiast jeżeli podmiot, do którego skierowane jest żądanie udostępnienia informacji uzna, że informacja ta nie stanowi informacji o środowisku, winien – w drodze pisma – poinformować wnioskodawcę o zajętym stanowisku”.
Odmowa udostępnienia informacji o środowisku musi nastąpić w drodze decyzji administracyjnej. Ustawa przewiduje też przyśpieszony tryb sądowoadministracyjnej kontroli takich spraw: przekazanie akt i odpowiedzi na skargę powinno nastąpić w terminie 15 dni, a sama skarga powinna zostać rozpoznana w terminie 30 dni od otrzymania akt wraz z odpowiedzią.
Informacja o środowisku a informacja publiczna
W praktyce często pojawia się problem prawidłowej kwalifikacji wniosku. Jak wskazano w orzecznictwie: „(…) nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że istnieje dualizm prawny w zakresie udostępniania informacji publicznej, objętych dyspozycją art. 8 i art. 9 ustawy z 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Nie ma podstaw, by wskazywać na jakieś elementy podlegające powołanej ustawie z 2008 r., a pozostałe udostępniane w oparciu o przepisy u.d.i.p. (ustawa o dostępie do informacji publicznej – przyp. red.). Jeżeli materia decyzji dotyczy informacji o środowisku i jego ochrony, to informacji publicznej o tej decyzji udziela się w oparciu o ustawę z 2008 r.” (wyrok NSA z 13.11.2025 r., III OSK 1409/24). Ponadto w orzecznictwie zaznacza się, że: „(…) to na organie ciąży obowiązek prawidłowego zakwalifikowania wniosku i rozpoznania go we właściwym trybie” (wyrok NSA z 18.02.2025 r., III OSK 2034/24). W efekcie informacja o środowisku pozostaje szczególną kategorią informacji publicznej, ale podlega odrębnym, specjalnym zasadom udostępniania.
Jedno z najważniejszych narzędzi
W praktyce dostęp do informacji o środowisku jest jednym z najważniejszych narzędzi dla przedsiębiorców, organizacji społecznych i mieszkańców. Pozwala ustalić, jakie dane posiada organ i jakie dokumenty zostały złożone w związku z inwestycją. Umożliwia też rozpoznanie, jakie emisje czy odpady są raportowane, jakie środki administracyjne zostały zastosowane i jakie ryzyka środowiskowe były analizowane. Dla organów oznacza to z kolei konieczność prowadzenia spraw w sposób rzetelny, terminowy i transparentny, z poszanowaniem zasady, że jawność jest regułą, a odmowa wyjątkiem. Taki właśnie standard wynika zarówno z Konwencji z Aarhus, jak i z prawa unijnego oraz polskiej ustawy.
Wniosek praktyczny jest prosty: dostęp do informacji o środowisku nie powinien być traktowany jako nadzwyczajne uprawnienie, lecz jako podstawowy element nowoczesnego prawa środowiskowego. Skoro każdy może żądać takich informacji bez wykazywania szczególnego interesu, a organ ma obowiązek działać sprawnie i pomocniczo, to punktem wyjścia zawsze powinna być jawność. W sporach o informację środowiskową kluczowe są zwykle nie same definicje, lecz granice wyjątków: tajemnicy przedsiębiorstwa, ogólności wniosku i zakresu danych emisyjnych.
grafika: sozosfera.pl/Canva AI (obrazek ilustracyjny)
Artykuł opublikowany w ramach współpracy z Kancelarią Maruszkin
