Ochrona środowiska

Ochrona środowiska i prawo karne

Odpowiedzialność karną można rozumieć sensu stricto, jako wyłącznie odpowiedzialność za przestępstwa, oraz sensu largo, mając na myśli odpowiedzialność zarówno za przestępstwa, jak i za wykroczenia. W kodeksie karnym wskazano, że przestępstwo jest zawinionym, społecznie niebezpiecznym czynem zabronionym pod groźbą kary.

W zakresie ochrony środowiska nie przewidziano najsurowszej kary, jaką jest dożywotnie pozbawienie wolności lub pozbawienie wolności do lat 25. W obszarze ochrony środowiska tendencje w prawie karnym idą raczej w kierunku dekryminalizacji i zastępowania środków penalnych odszkodowawczymi czy wychowawczymi. Niemniej jednak prawo karne w ochronie środowiska jest ważnym środkiem, choć, mającym charakter jedynie pomocniczy, uzupełniający.

Ochrona środowiska i przestępstwa kodeksowe

Trzonem prawa karnego w dziedzinie środowiska są niewątpliwie przepisy XXII rozdziału kodeksu karnego. Odnoszą się one do przestępstw przeciwko ochronie przyrody i przestępstw przeciwko środowisku (innych niż dotyczących przyrody). Do tej drugiej grupy zaliczymy przestępstwo określone w art. 182 kodeksu karnego, dotyczące zanieczyszczania wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w ilości lub postaci mogącej zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub mogącej spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym i zwierzęcym w znacznych rozmiarach. W kolejnym artykule (art. 183) kodeksu karnego przewidziano odpowiedzialność wobec tych, którzy składują, usuwają, przetwarzają, dokonują odzysku, unieszkodliwiania albo transportu odpadów lub substancji w takich warunkach lub w taki sposób, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znaczących rozmiarach. Natomiast art. 184 kodeksu karnego zawiera zakres obejmujący odpowiedzialność za wyrabianie, przetwarzanie, transportowanie, przywożenie z zagranicy, wywożenie za granicę, gromadzenie, składowanie, przechowywanie, posiadanie, wykorzystywanie, posługiwanie się, usuwanie, porzucanie lub pozostawianie bez właściwego zabezpieczenia materiału jądrowego albo innego źródła promieniowania jonizującego, w takich warunkach lub w taki sposób, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. W art. 185 kodeksu karnego zawarto zapis, że jeżeli następstwem w ściśle określonym paragrafie art. 182-184 kodeksu karnego jest zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach lub istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi albo ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka albo śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu kilku osób przewidziano surowszą odpowiedzialność karną.

W art. 186 wskazano, że „kto wbrew obowiązkom nie utrzymuje w należytym stanie lub nie używa urządzeń zabezpieczających wodę, powietrze lub powierzchnię ziemi przed zanieczyszczeniem lub urządzeń zabezpieczających przed skażeniem promieniotwórczym lub promieniowaniem jonizującym podlega odpowiedzialności karnej”. W przepisie tym przewidziano także odpowiedzialność, gdy do użytkowania oddany jest lub wbrew obowiązkowi dopuszcza się do użytkowania obiekt budowlany lub zespół budowlany, który nie posiada wymaganych prawem urządzeń.

Do grupy przestępstw przeciwko środowisku zaliczymy także występki objęte innymi przepisami:

  • art. 163-165 kodeksu karnego z rozdziału o przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu;
  • art. 225 §1 kodeksu karnego penalizujący utrudnianie lub uniemożliwianie kontroli w zakresie ochrony środowiska;
  • art. 290 kodeku karnego dotyczący karalności wyrębu drzewa w lesie w celu przywłaszczenia.

W kodeksie karnym znalazły się przestępstwa w zakresie ochrony środowiska dotyczące ochrony zasobów przyrody, promieniowania, materiału jądrowego, odpadów, urządzeń ochronnych (wody, powietrza, ziemi), urządzeń zabezpieczających (przed promieniowaniem radioaktywnym lub jonizującym).

Pozakodeksowe przestępstwa przeciw środowisku

Uzupełnieniem katalogu tych przestępstw są te pozakodeksowe. Według profesora Wojciecha Radeckiego, kategoria przestępstwa pozakodeksowego powinna zniknąć z polskiego systemu prawnego. Tymczasem przestępstwa środowiskowe są ujęte w wielu ustawach. Dla przykładu można zaliczyć te z ustawy Prawo wodne, ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, ustawy o leśnym materiale rozmnożeniowym, ustawy Prawo geologiczne i górnicze, ustawy o ochronie zwierząt, ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych czy ustawy o ochronie przyrody. W każdej z tych ustaw są określone przepisy karne, a w nich wykroczenia oraz przestępstwa. Chcąc je w pełni zastosować, należy odnosić się do przepisów zawartych w kodeksie karnym.

Powielanie błędów?

Pogląd wyrażony przez profesora Radeckiego jest wciąż aktualny i należy się z nim zgodzić. Ustawodawca jednak, podejmując prace legislacyjne, powiela wciąż ustalony wcześniej pogląd dotyczący pozakodeksowego prawa karnego środowiska, czego przykładem jest nowe Prawo wodne. W niektórych krajach system, w którym brak pozakodeksowego prawa karnego, funkcjonuje i z pewnością byłby możliwy w polskim porządku prawnym.

Literatura:

  1. B. Rakoczy, M. Pchałek, Wybrane problemy ochrony środowiska, Warszawa 2010,
  2. J. Machowski, Ochrona środowiska. Prawo i zrównoważony rozwój,
  3. K. Bronowska, Odpowiedzialność karna za przestępstwa przeciwko środowisku (w:) Ochrona środowiska. Przegląd, Warszawa 2004,
  4. J. Jendrośka, M. Bar, Prawo ochrony środowiska, Wrocław 2005, s. 1029,
  5. R. Paczuski, Prawo ochrony środowiska, 2000,
  6. W. Radecki, Odpowiedzialność w ochronie środowiska. Rozdział VI ustawy Prawo ochrony środowiska, Wrocław 2002,
  7. A. Lipiński, Elementy prawa ochrony środowiska, Zakamycze 2001,
  8. W. Radecki, Odpowiedzialność prawna w ochronie środowiska, Warszawa 2002,
  9. W. Radecki, Kary pieniężne w ochronie środowiska, Bydgoszcz 1996,
  10. K. Górka, B. Poskrobko, W. Radecki, Ochrona środowiska, Warszawa 2001,
  11. W. Radecki, Przestępstwa przeciwko środowisku, Warszawa 2001.

fot. pixabay.com

Radosław Rzepecki

Radosław Rzepecki

zastępca Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska, Gdańsk
e-mail: sekr@gdansk.wios.gov.pl

 

reklama