Przyjęty przez Komisję Europejską 2 grudnia 2015 r. nowy pakiet dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym, tzw. Circular Economy, wymusza zastosowanie nowego podejścia w planowaniu i eksploatacji gminnych systemów odpadowych. Proponowane w tym pakiecie cele, takie jak wspólny dla wszystkich członków Unii Europejskiej (UE) cel dotyczący recyklingu odpadów komunalnych na poziomie 65% do 2030 r. czy też wiążący cel ograniczenia składowania odpadów komunalnych do maksymalnie 10% w 2030 r. nie dadzą się bowiem zrealizować przy kontynuacji dotychczasowych strategii w tym obszarze.
Stąd wdrożenie nowego podejścia do gospodarowania odpadami na poziomie gospodarstw domowych oraz gmin z pewnością będzie stanowiło poważne wyzwanie organizacyjne, technologiczne i społeczne.
Równocześnie od pewnego czasu w niektórych jednostkach samorządu terytorialnego, zlokalizowanych w państwach UE, wdrażane są innowacyjne, czy wręcz rewolucyjne strategie gospodarowania odpadami, ukierunkowane na minimalizowanie strumienia odpadów resztkowych (przez które rozumie się odpady pozostające po wydzieleniu poszczególnych frakcji zbieranych selektywnie u źródła), kierowanych do zagospodarowania, przy praktycznym wdrażaniu zasady 3R (ang. reduce, reuse, recycle, co oznacza minimalizację ilości wytwarzanych odpadów, ponowne ich użycie i recykling). Tego typu strategie dotychczas były rozwijane najczęściej w ramach programu Zero Waste. Zważywszy, że koncepcja ta w wielu punktach jest zbieżna z założeniami pakietu Circular Economy, doświadczenia tych samorządów, które już kilka lub kilkanaście lat temu podjęły się realizacji ambitnych zamierzeń w tym obszarze, mogą stanowić cenne odniesienie przy rozstrzygnięciu dylematu postawionego w tytule niniejszego artykułu. W szczególności doświadczenia te mogą wskazywać na metody i działania zmierzające do zasadniczego ograniczenia ilości wytwarzanych odpadów resztkowych, których skuteczność została zweryfikowana w praktyce. Należy, oczywiście, pamiętać, iż wskazane sposoby osiągania określonych efektów mogą stanowić pomocne odniesienie przy formułowaniu własnych planów. Zważywszy jednak, iż poszczególne jednostki samorządu terytorialnego na terenie UE mogą się między sobą bardzo istotnie różnić (np. pod względem społecznym, geograficznym i gospodarczym), doświadczeń tych nie należy automatycznie i bezkrytycznie przenosić na rodzimy grunt.
Jak już wspomniano, jedną z platform skupiających europejskie samorządy wdrażające strategię Zero Waste jest Zero Waste Europe (www.zerowasteeurope.eu). Organizacja ta popularyzuje w formie studiów przypadku doświadczenia wybranych samorządów we wdrażaniu strategii ukierunkowanych na minimalizację strumienia odpadów resztkowych. W programach tych nie tylko osiągnięto istotne obniżenie ilości ww. odpadów (do 50-80 kg/m/rok, co odpowiada 15-30% odpadów wytwarzanych), ale również znacząco zwiększono strumień odpadów poddawany selektywnej zbiórce (nawet o 80-85%).
W tabeli zestawiono dane dotyczące realizowanych programów Zero Waste w sześciu lokalizacjach na terenie UE. Szczegółowe dane dotyczące poszczególnych projektów dostępne są na stronie www.zerowasteeurope.eu.
Analizując przedstawione dane dotyczące wdrożonych z sukcesem programów Zero Waste, można wyciągnąć kilka wniosków/rekomendacji pod kątem wdrożenia pakietu Circular Economy:
- Poprzez właściwie zaplanowaną i wdrożoną strategię gospodarowania odpadami komunalnymi można osiągnąć znaczące obniżenie odpadów resztkowych, kierowanych do dalszego zagospodarowania (najczęściej przez składowanie), przy równoczesnym zdecydowanym zwiększeniu strumienia odpadów selektywnie zebranych, kierowanych do ponownego użycia i/lub recyklingu. Co więcej, znaczne ograniczenie deponowania odpadów na składowiskach nie zawsze wymaga funkcjonowania w systemie odpadowym instalacji termicznego przekształcania.
- Warunkiem wdrożenia strategii Circular Economy jest efektywna selektywna zbiórka odpadów biodegradowalnych oraz ich odbiór z gospodarstw domowych (door-to-door collection). Pomocnym elementem, występującym we wszystkich analizowanych projektach, jest propagowanie przydomowych kompostowników.
- Koniecznym elementem systemów odpadowych, ukierunkowanych na realizację strategii Zero Waste/Circular Economy, jest zastosowanie nowoczesnych i przyjaznych użytkownikom obiektów typu punkt selektywnego zbierania odpadów komunalnych, preferencyjnie z funkcją przystosowania zużytych przedmiotów do ponownego użycia (reuse).
- Pomocną, choć niekonieczną cechą systemów odpadowych Zero Waste, jest powiązanie opłaty za gospodarowanie odpadami z masą odbieranych odpadów, w szczególności resztkowych (model „Pay As You Throw”). Zwykle opłata w takich przypadkach składa się z dwóch części – stałej (zależnej np. od liczby osób w gospodarstwie) oraz zmiennej – uwarunkowanej faktyczną masą odbieranych odpadów lub objętością pojemników na frakcję resztkową.
- W systemach Zero Waste zaleca się, aby odpady selektywnie zebrane, a w szczególności biodegradowalne i zielone, odbierać częściej (1-3 razy w tygodniu), natomiast odpady resztkowe rzadziej (0,5-1 w tygodniu). Model taki w sposób naturalny prowadzi do efektywniejszej zbiórki selektywnej, w szczególności odpadów biodegradowalnych i zielonych.
- Po stronie korzyści z wdrożenia systemu Zero Waste należy wymienić, występujące we wszystkich analizowanych przypadkach, obniżenie opłaty za gospodarowanie odpadami, która zwykle mieści się poniżej wartości średnich w danym kraju. Dodatkowo systemy te generują tzw. zielone miejsca pracy.
- Należy przyjąć, że wdrażanie strategii Zero Waste/Circlar Economy jest procesem zorientowanym na kilka, najczęściej kilkanaście lat.
Podsumowując, można stwierdzić, że choć wdrażanie innowacyjnych strategii gospodarowania odpadami, ukierunkowanych na zasadnicze ograniczenie wielkości strumienia odpadów resztkowych, przy jednoczesnym zdecydowanym zwiększeniu strumienia odpadów selektywnie zebranych, jest możliwie i realne do osiągnięcia. Trzeba jednak zauważyć, iż realizacja takich strategii gospodarowania odpadami wymaga zasadniczej zmiany dotychczasowego podejścia w wielu fundamentalnych sprawach. W polskich warunkach do takich kwestii można zaliczyć efektywną i powszechną selektywną zbiórkę odpadów biodegradowalnych. Nie da się bowiem realizować strategii Zero Waste/Circular Economy, bez realizacji tego elementu, co może być również wykazane stosownymi bilansami. Wydaje się, że zagadnienie to nie jest należycie doceniane, w szczególności na poziomie legislacji oraz administracji centralnej. Drugą istotną kwestią jest niemożność realizacji w Polsce, przy obecnych uwarunkowaniach prawnych, modelu „Pay as You Throw”, czyli rozliczania za faktyczną ilość odebranych odpadów (zwłaszcza resztkowych). Powyższe zagadnienie powinno być przedmiotem uwagi podczas planowanych prac nad nowelizacja ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach.
