Polska jest pierwszym krajem w Unii Europejskiej, który podjął wyzwanie wycofania z użytkowania wyrobów zawierających azbest. I nic w tym dziwnego, gdyż w 2002 r. oszacowano, że w naszym kraju znajduje się ok. 15,5 mln ton wyrobów zawierających ten niebezpieczny minerał. Co więcej, w ustawie Prawo ochrony środowiska znalazł się zapis, że azbest należy do substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska.
Stąd też uchwałami Rady Ministrów nr 122/2009 z 14 lipca 2009 r. i nr 39/2010 z 15 marca 2010 r. został przyjęty „Program Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009-2032” (POKA). Znaleźć w nim można konieczne do wykonania działania, które zostały pogrupowane w pięciu kategoriach: legislacja, informacja i edukacja, usuwanie wyrobów zawierających azbest, monitoring realizacji POKA oraz ochrona zdrowia.
Ministerstwo Gospodarki postanowiło przeanalizować dotychczasowe postępy w realizacji tego wieloletniego Programu. Czy udało się wykonać wszystkie zadania, zgodnie z harmonogramem?
Legislacja
Jeśli chodzi o pierwszy komponent – legislację, to w POKA wskazano dziewięć najpilniejszych zadań do realizacji. Należą do nich znowelizowanie bądź wydanie nowych aktów prawnych w zakresie postępowania z wyrobami zawierającymi azbest. W tym miejscu należy dodać, iż w minionym okresie (2009-2014) odstąpiono od prac nad dwoma aktami prawnymi. Udało się natomiast uchwalić nowelizację ustawy o odpadach, dopuszczającą przetwarzanie odpadów zawierających azbest w urządzeniach przewoźnych (2010 r.). Nie podjęto natomiast prac nad stosownym w tym obszarze rozporządzeniem Ministra Gospodarki. Za to przygotował on i wydał rozporządzenie w sprawie sposobów i warunków bezpiecznego użytkowania i usuwania wyrobów zawierających azbest (2010 r.), a także znowelizował akt wykonawczy w sprawie wymagań w zakresie wykorzystania i przemieszczania azbestu oraz wykorzystywania i oczyszczania instalacji lub urządzeń, w których był lub jest wykorzystywany azbest (2010 r.). Rok później Minister Zdrowia znowelizował rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. W 2012 r. przystąpiono do prac (zakończonych sukcesem) związanych z rozporządzeniem Ministra Środowiska w sprawie sposobu prowadzenia przez marszałka województwa rejestru wyrobów zawierających azbest oraz nowelizacją rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy. Wreszcie w 2013 r. Minister Środowiska znowelizował akt wykonawczy w zakresie sposobu przedkładania marszałkowi województwa informacji o występowaniu substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska.
Edukacja i informacja
Patrząc przez pryzmat działań informacyjnych, w latach 2009-2014 MG zrealizowało 71 projektów edukacyjno-promocyjnych, mających na celu zwiększenie aktywności samorządów w zakresie likwidacji znajdujących się na ich terenie wyrobów zawierających azbest. Wśród nich można wymienić przygotowanie i rozesłanie do wszystkich jednostek samorządu terytorialnego (JST) informatorów o możliwościach pozyskiwania środków finansowych na działania związane z usuwaniem azbestu. Ponadto zorganizowano dwie ogólnopolskie konferencje tematyczne, seminaria dla samorządowców w poszczególnych województwach, szkolenia pt. „Inwentaryzacja i usuwanie azbestu. Wspieranie inicjatyw małopolskich gmin”, a także konkurs dla szkół pod hasłem „Usuwamy azbest!”. Resort nie zapomniał też o propagowaniu wiedzy o konieczności usuwania azbestu w mediach. Dodatkowo na zlecenie MG opracowano film instruktażowy nt. obsługi bazy azbestowej oraz e-informację o istniejących i planowanych składowiskach odpadów azbestowych wraz z analizą możliwości dofinansowania ze środków unijnych zadań polegających na rozbudowie, modernizacji i budowie nowych tego typu składowisk. Ponadto przy różnych okazjach dystrybuowane były ulotki i plakaty tematycznie związane z koniecznością likwidacji azbestu.
W ramach działań edukacyjno-informacyjnych w POKA założono prowadzenie cyklicznych szkoleń dla jednostek administracji rządowej i samorządowej oraz objęcie szkoleniami grup docelowych, spotykających się w swojej pracy zawodowej z przypadkami kontaktu z azbestem. Takie szkolenia odbyły się kilkakrotnie, a z informacją docierano głównie do strażaków, policjantów i prokuratorów.
Ministerstwo udzieliło również wsparcia finansowego i merytorycznego dla Kampanii Antyazbestowej, zorganizowanej przez Federację Zielonych GAJA. W latach 2012-2014 w jej ramach przeprowadzono 96 seminariów pt. „Prawidłowe gospodarowanie i bezpieczne usuwanie wyrobów zawierających azbest – możliwości i koszty” (po sześć szkoleń na terenie każdego województwa). Łącznie wzięło w nich udział blisko 3 tys. osób.
W sumie w latach 2009-2014 we wszystkich działaniach, które wsparło finansowo MG, przeszkolono niemal 4,5 tys. osób. Przekazano na ten cel 4,1 mln zł.
Rzeczywiste działania
A jak wyglądał proces unieszkodliwiania wyrobów zawierających azbest na terenie Polski? Z analiz resortu gospodarki wynika, że w latach 2009-2013 na przygotowanych do tego celu składowiskach (jest ich w Polsce 35) deponowano rocznie średnio 100-150 tys. ton odpadów, w których znajdował się ten niebezpieczny minerał. W ocenie MG, to zdecydowanie za mało. A zatem, by osiągnąć zamierzony cel, tj. usunąć wyroby azbestowe do końca 2032 r., należy zwiększyć ilość unieszkodliwianych odpadów azbestowych w ciągu roku do ok. 700 tys. ton (niemal pięciokrotnie więcej w stosunku do poziomu z 2013 r. – 146 tys. ton). Na tak niskie tempo usuwania azbestu niebagatelny wpływ miało prawo, które przez cały 2010 r. uniemożliwiało JST dofinansowanie mieszkańcom prac związanych z demontażem i unieszkodliwianiem azbestu.
Jak wynika z przytoczonych przez Ministerstwo danych, według stanu na koniec 2013 r., najwięcej odpadów azbestowych jest zdeponowanych na składowiskach w województwach świętokrzyskim (46,4 tys. ton), lubelskim (30,6 tys. ton) i kujawsko-pomorskim (22,6 tys. ton). Najmniej natomiast na Opolszczyźnie (0), Mazowszu (60,8 tony) oraz Warmii i Mazurach (63,9 tony).
Ustawa, która dała samorządom możliwość udzielania dotacji mieszkańcom na usuwanie azbestu, weszła w życie w 2011 r. Dodatkową zachętą była współpraca resortu z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, która zaowocowała uruchomieniem trzyletniego programu priorytetowego. W jego ramach każdy z 16 wojewódzkich funduszy ochrony środowiska otrzymał środki na dofinansowanie zadań związanych z unieszkodliwianiem azbestu.
Co można zatem zrobić, by tempo usuwania wyrobów zawierających azbest zdecydowanie wzrosło? W ocenie MG, jednym z warunków jest opracowanie gminnych programów usuwania azbestu i prowadzenie rzetelnej bazy danych ilości i miejsc występowania tego niebezpiecznego minerału. W analizowanym okresie Ministerstwo udzieliło wsparcia 967 JST w zakresie opracowywania programów usuwania azbestu, na łączną kwotę 14,3 mln zł.
W POKA założono, że do 2012 r. zostanie zakończona inwentaryzacja wyrobów zawierających azbest na terenie Polski, a dane ze wszystkich gmin znajdą się w Bazie Azbestowej. Niestety, tego terminu nie udało się dotrzymać. Na koniec 2014 r. jedynie 84% gmin wprowadziło dane inwentaryzacji do ww. Bazy. Nie zrobiło tego 394 samorządów. Najgorzej jest w województwie łódzkim, gdzie dane z co drugiej gminy nie są wprowadzone do Bazy. Równie wysoki odsetek gmin, które nie „pracują” w Bazie, jest także w województwach dolnośląskim i podlaskim – 30%. Najlepiej w tym zakresie wypadają województwa mazowieckie, warmińsko-mazurskie (po 93%) oraz zachodniopomorskie (91%). Stąd resort postanowił wspierać finansowo samorządy w opracowaniu programów likwidacji azbestu do końca 2015 r.
Wnioski na przyszłość
Podsumowując działania w ramach POKA w latach 2009-2014, MG stoi na stanowisku, że zaszły ogromne, pozytywne zmiany w gminach pod względem usuwania wyrobów zawierających azbest, zwłaszcza w tych najbardziej zanieczyszczonych tym minerałem – w Szczucinie i Ogrodzieńcu. Co więcej, wszystkie byłe zakłady produkujące azbest zostały z niego oczyszczone i uporządkowane. Ponadto udokumentowano umiarkowany stopień zanieczyszczenia powietrza w kraju włóknami azbestu, w związku z czym nie ma uzasadnienia do prowadzenia dalszych badań w tym kierunku.
Stąd Ministerstwo wnioskuje o utrzymanie wsparcia finansowego w zakresie działań edukacyjno-informacyjnych oraz inwentaryzacji wyrobów zawierających azbest. W ocenie resortu, konieczne jest również zapewnienie środków na prowadzenie Bazy Azbestowej. Natomiast w inwestycjach związanych z modernizacją budynków w zakresie poprawy efektywności energetycznej należy także uwzględniać oczyszczanie ich z azbestu. MG chce również opracować nowy zestaw wskaźników dotyczących realizacji POKA.
Na podstawie „Informacji o realizacji w latach 2009-2014 Programu Oczyszczania z Azbestu na lata 2009-2032” opracowała Katarzyna Terek
