Gospodarka odpadami, w tym odpadami medycznymi, jest regulowana przez szereg przepisów prawnych. Należą do nich chociażby Ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach (DzU z 2013 r. poz. 21, ze zm.) czy Rozporządzenie Ministra Środowiska z 13 stycznia 2014 r. w sprawie dokumentu potwierdzającego unieszkodliwianie zakaźnych odpadów medycznych lub zakaźnych odpadów weterynaryjnych (DzU z 2014 r. poz. 107).
Pierwsza z wymienionych regulacji jest podstawowym aktem prawnym normującym gospodarkę odpadami, która w pełni transponuje przepisy unijne w tym zakresie do polskiego porządku prawnego. W szczególności określa ona zasady postępowania z odpadami w sposób zapewniający ochronę życia i zdrowia ludzi, ochronę środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, głównie poprzez zapobieganie powstawaniu odpadów lub ograniczanie ich ilości oraz rozwój odzysku i recyklingu, a także unieszkodliwianie odpadów.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy o odpadach, odpadem będzie każda substancja lub przedmiot, „których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest zobowiązany”. Tak szeroka definicja ustawowa (legalna) jest doprecyzowana definicją odpadów medycznych. W myśl zatem art. 3 ust. 1 pkt 8 tej ustawy, odpadem medycznym będzie odpad powstający „w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych oraz prowadzeniem badań i doświadczeń naukowych w zakresie medycyny”.
W tym miejscu nie sposób pominąć zapisów Ustawy z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. DzU z 2013 r. poz. 217, ze zm.), które to w art. 2 ust. 1 pkt 10 określają, iż świadczeniem zdrowotnym są „działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania”. Dodatkowo należy wskazać, że – zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 2 niniejszej ustawy, ilekroć jest mowa o działalności leczniczej w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne, bez bliższego określenia, należy przez to rozumieć działalność leczniczą w rodzaju zarówno świadczeń szpitalnych, jak i stacjonarnych i całodobowych świadczeń zdrowotnych innych niż szpitalne. Trzeba jednocześnie mieć na uwadze fakt, iż – jak wynika z art. 8 tej ustawy – rodzajami działalności leczniczej są:
• stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne szpitalne i inne niż szpitalne,
• ambulatoryjne świadczenia zdrowotne.
Po takim wstępie jednoznacznie widać, że odpady medyczne będą powstawały w każdym rodzaju udzielanych świadczeń medycznych, bez względy na ich rodzaj oraz formę prawną, w jakiej będzie wykonywana działalność lecznicza. Z istoty regulacji wynika, że każdy podmiot prowadzący działalność leczniczą i udzielający świadczeń zdrowotnych lub prowadzący badania i doświadczenia naukowe będzie objęty przepisami ustawy o odpadach, jeżeli w wyniku tej działalności powstaną substancje lub przedmioty spełniające przesłanki definicji legalnej odpadu medycznego.
Zakazy i nakazy
Zgodnie z art. 250 ustawy o odpadach, przepisy wykonawcze, które zostały wydane m.in. na podstawie art. 7 ust. 4 nieobowiązującej już Ustawy z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach, zachowują moc do dnia wejścia w życie rozporządzeń wydanych na mocy chociażby art. 94 ust. 2 i art. 95 ust. 11 nowej ustawy o odpadach (dotyczą one odpadów medycznych i weterynaryjnych). W związku z powyższym, w obecnym stanie prawnym obowiązuje jeszcze Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 lipca 2010 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z odpadami medycznymi (DzU nr 139, poz. 940). A zatem akt ten reguluje postępowanie z odpadami medycznymi powstałymi w wyniku udzielania świadczeń zdrowotnych w miejscu wezwania, zasady zbierania i czasowego magazynowania odpadów medycznych przed poddaniem ich procesowi unieszkodliwiania, a w przypadku braku takich możliwości – przed ich przetransportowaniem do miejsca unieszkodliwiania, a także warunki transportu wewnętrznego odpadów medycznych w obiektach, w których udziela się świadczeń zdrowotnych lub prowadzi badania i doświadczenia naukowe w zakresie medycyny (transport wewnętrzny odpadów medycznych).
Mając na względzie art. 94 ust. 1 ustawy o odpadach, aktualnie obowiązuje zakaz odzysku odpadów medycznych i weterynaryjnych (wyjątek stanowią odpady określone w przepisach wykonawczych). Dodatkowo ustawodawca nałożył na posiadacza odpadów obowiązek prowadzenia procesów unieszkodliwiania odpadów oraz ich monitoringu, z uwzględnieniem właściwości odpadów, charakteru procesów unieszkodliwiania oraz wymagań prawnych (art. 95 ustawy). Jednocześnie konieczne jest unieszkodliwianie zakaźnych odpadów medycznych lub/i weterynaryjnych w procesie termicznego przekształcania w spalarniach odpadów niebezpiecznych (art. 95 ust. 2 ustawy). Nie wolno przy tym unieszkodliwiać tego typu odpadów w procesach współspalania (art. 95 ust. 3 ustawy).
Zgodnie z obowiązującym prawem, rozporządzenie z 30 lipca 2010 r. dotyczy odpadów medycznych o następujących kodach:
• 18 01 02, 18 01 03, 18 01 82 – to odpady zakaźne (niebezpieczne), zawierające żywe mikroorganizmy lub ich toksyny, o których wiadomo lub co do których istnieją wiarygodne podstawy do przyjęcia, że wywołują choroby zakaźne u ludzi lub innych żywych organizmów (np. 18 01 02 – części ciała i organy oraz pojemniki na krew i konserwanty służące do jej przechowywania z wyłączeniem odpadów o kodzie 18 01 03);
• 18 01 06, 18 01 08, 18 01 10 – to odpady specjalne (niebezpieczne), zawierające substancje chemiczne, o których wiadomo lub co do których istnieją wiarygodne podstawy do sądzenia, że wywołują choroby zakaźne u ludzi lub innych żywych organizmów, albo mogą być źródłem skażenia środowiska (np. 18 01 06 – chemikalia, w tym odczynniki chemiczne zawierające substancje niebezpieczne);
• 18 01 01, 18 01 04, 18 01 07, 18 01 09 – to odpady pozostałe, są to odpady medyczne nieposiadające właściwości niebezpiecznych (np. 18 01 01 – narzędzia chirurgiczne i zabiegowe oraz ich resztki; mogą to być lancety, noże chirurgiczne, skalpele, nożyce itp.).
Zasada bliskości
Odpady medyczne – co do zasady – zbiera się w miejscu (miejscach) ich powstawania, z uwzględnieniem ich właściwości (z podziałem na odpady zakaźne, specjalne i pozostałe), sposobu ich unieszkodliwiania lub/i odzysku. Odpady, które powstały w wyniku udzielania świadczeń zdrowotnych w miejscu wezwania (np. u pacjenta w domu lub na ulicy w przypadku kolizji drogowej), powinny zostać usunięte przez osoby udzielające świadczeń zdrowotnych, z zachowaniem odpowiednich środków ostrożności. Takie odpady należy bezzwłocznie przekazać do pomieszczenia lub urządzenia do magazynowania odpadów medycznych, gdy dopuszczalne jest ich magazynowanie w odpowiednio przystosowanych do tego celu pomieszczeniach albo stacjonarnych lub przenośnych urządzeniach chłodniczych, przeznaczonych wyłącznie do magazynowania odpadów medycznych.
W myśl art. 95 ust. 2 ustawy o odpadach, zasadą jest, że zakaźne odpady medyczne lub weterynaryjne unieszkodliwia się przez ich termiczne przekształcanie w spalarniach odpadów niebezpiecznych. W tym miejscu nie można nie wspomnieć o obowiązku stosowania tzw. zasady bliskości, tj. o zakazie unieszkodliwiania zakaźnych odpadów medycznych i weterynaryjnych poza obszarem województwa, na którym zostały wytworzone (art. 20 ust. 3 pkt 2 ustawy), oraz o zakazie przywozu takich odpadów z innego województwa do miejsca ich unieszkodliwienia (art. 20 ust. 4 ustawy). Odstępstwo od tej reguły jest możliwe tylko wówczas, gdy istniejące w danym województwie instalacje nie mają wolnych mocy przerobowych (art. 20 ust. 6 ustawy). Zasadą jest, że podmioty gospodarujące zakaźnymi odpadami medycznymi i weterynaryjnymi o właściwościach zakaźnych (zarówno wytwórcy, jak i inni posiadacze odpadów) zobowiązani są do przestrzegania zasady bliskości.
Jak zbierać i przechowywać?
Odpady medyczne, odpady niebezpieczne (za wyjątkiem odpadów o ostrych końcach i krawędziach) zbiera się do pojemników lub worków jednorazowego użytku z folii polietylenowej, koloru czerwonego, nieprzeźroczystych, wytrzymałych, odpornych na działanie wilgoci i środków chemicznych, z możliwością jednokrotnego zamknięcia. Należy pamiętać o tym, że jednorazowe worki umieszcza się na stelażach lub w sztywnych pojemnikach, tak by uniknąć zakażenia osób mających z nimi kontakt. Natomiast odpady medyczne o ostrych końcach i krawędziach zbiera się w sztywnych, odpornych na działanie wilgoci i na uszkodzenie mechaniczne (np. przekłucie bądź przecięcie) pojemnikach jednorazowego użytku. Pojemniki te umieszcza się w miejscach powstawania odpadów. Zasadą jest, że pojemniki lub worki należy zapełnić do 2/3 ich objętości, tak aby umożliwić ich bezpieczne zamknięcie. Niedopuszczalne jest otwieranie raz zamkniętych pojemników lub worków jednorazowego użytku. Pojemniki lub worki powinny być wymienione tak często, jak pozwalają na to warunki przechowywania oraz właściwości odpadów medycznych w nich gromadzonych, nie rzadziej niż co 72 godziny. W przypadku uszkodzenia worka lub pojemnika należy go w całości umieścić w innym, większym, nieuszkodzonym worku lub pojemniku. Wprowadzono także obowiązek trwałego oznaczenia pojemnika i worka z odpadami medycznymi – są to widoczne kody odpadów w nich przechowywanych, a także oznaczenie siedziby wytwórcy odpadu (adresu zamieszkania) oraz daty zamknięcia.
Maksymalne bezpieczeństwo
Należy wskazać, że kluczem do efektywnej gospodarki wszelkimi rodzajami odpadów medycznych jest ich segregacja na odpowiednie kategorie odpadów w miejscu i czasie ich powstawania. Przez racjonalną gospodarkę odpadami medycznymi należy rozumieć takie rozwiązania systemowe, które będą gwarantowały maksymalną ochronę ludzi i środowiska. Dostępne rozwiązania techniczne i organizacyjne muszą zapewniać należytą segregację odpadów w miejscu ich powstawania, oznakowanie i odpowiednią wymianę pojemników/worków na odpady, optymalne przechowywanie i magazynowanie odpadów, a także właściwy transport, z poszanowaniem zasady bliskości. Istnieje potrzeba uporządkowania i zracjonalizowania gospodarki odpadami w podmiotach leczniczych poprzez wprowadzenie właściwego programu gospodarki odpadami jako instrumentu ekologicznego, który pozwala uzyskać duże oszczędności w zakresie bieżącej gospodarki materiałowej i obniżyć koszty unieszkodliwiania odpadów.
fot. na otwarcie www.morguefile.com
