Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym

Szybkie wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym? NIK: niewielkie szanse…

Według Najwyższej Izby Kontroli (NIK), szanse na szybkie wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ) w Polsce są niewielkie. Wolne tempo prac koncepcyjnych i legislacyjnych zarówno Ministra Klimatu, jak i Ministra Rozwoju nie daje nadziei na rychłe ich zakończenie. Dodatkowo resorty nie mają pełnej wiedzy o problemie, gdyż system raportowania danych nie pozwala na ustalenie ilości wytworzonych odpadów z tworzyw sztucznych oraz zidentyfikowania pełnego i ostatecznego sposobu ich zagospodarowania – wskazuje NIK. Izba podnosi także, że zarówno na poziomie centralnym, jak i lokalnym brakuje akcji informacyjnej, ukierunkowanej stricte na zapobieganie powstawaniu odpadów.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym. Wyzwaniem gospodarka odpadami z tworzyw sztucznych

Gospodarowanie odpadami, zwłaszcza z tworzyw sztucznych, stanowi obecnie jedno z najpoważniejszych wyzwań środowiskowych i gospodarczych nie tylko w Polsce, ale także w skali globalnej – podkreśla NIK i dodaje, że według dostępnych szacunków rocznie do oceanów trafia od 5 do niemal 14 mln ton odpadów z tworzyw sztucznych. Mikrodrobiny plastiku (zwane mikroplastikiem) gromadzą się w morzach i są łatwo połykane przez organizmy morskie. Najnowsze obserwacje wskazują również na obecność maleńkich cząstek plastiku (nawet poniżej 1 mikrometra) w powietrzu, wodzie deszczowej, wodzie pitnej i niektórych produktach spożywczych, a skutki tego zjawiska dla zdrowia nie są jeszcze znane – wskazuje Izba.

Unia Europejska (UE) walczy z tym zjawiskiem od lat, jednak w celu recyklingu gromadzi mniej niż 30% takich odpadów. Znacząca część wysyłana jest poza granice Wspólnoty i tam poddawana dalszej obróbce winnych państwach, w  których często obowiązują inne normy środowiskowe. Zarazem według Raportu brytyjskiego odpowiednika NIK, National Audit Office, z lipca 2018 r. oraz danych Krajowej Izby Gospodarki Odpadami, po wprowadzeniu przez Chiny od 2018 r. zakazu importu niektórych rodzajów odpadów, to należąca do UE Polska, obok Malezji, Turcji i Indonezji, stała się jednym z najistotniejszych rynków zagranicznych dla odbioru odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych pochodzących z Wielkiej Brytanii, która należała do największych wytwórców odpadów plastikowych w UE – podkreśla Izba.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym – kontrola NIK

W związku z wyżej opisaną sytuacją NIK sprawdziła, jak państwo polskie radzi sobie w kwestii gospodarowania odpadami. Kontrola objęła dwa ministerstwa: klimatu i rozwoju, a także pięć urzędów marszałkowskich i 15 urzędów miast i gmin. Okres objęty kontrolą to lata 2017-2019. Weryfikacja dotyczyła również działań wcześniejszych i późniejszych w sytuacji, gdy miały one związek z realizacją zadań – zaznacza NIK

Działania Ministra Klimatu, a poprzednio Ministra Środowiska, jako organów odpowiedzialnych za kształtowanie polityki związanej z gospodarką odpadami na obszarze kraju, jak również pozostałych organów administracji publicznej objętych kontrolą, były niewystarczające dla ograniczenia powstawania odpadów z tworzyw sztucznych oraz ich prawidłowego zagospodarowania – stwierdza NIK, a ponadto zaznacza, że zaawansowanie prac koncepcyjnych i legislacyjnych zarówno Ministra Klimatu, jak i Ministra Rozwoju nie daje nadziei na szybkie wdrożenie w Polsce modelu GOZ.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym? Problem nie tylko z danymi…

Ministerstwo Klimatu nie dysponuje rzetelnymi danymi dotyczącymi zagospodarowania odpadów z tworzyw sztucznych. Z analizy NIK wynika, że problemy są znacznie większe niż wskazują na to dostępne dane sprawozdawcze. Dwa odrębne systemy, jeden stworzony przez Ministra Środowiska, drugi stosowany przez Główny Urząd Statystyczny (GUS), stosowały odmienne metodologie obliczania i prezentowały różne, nieporównywalne ze sobą dane, dotyczące odpadów komunalnych. Z kolei obliczenia i szacunki NIK pokazały, że w 2018 r. w trzech z pięciu kontrolowanych województw głównym sposobem zagospodarowania odpadów komunalnych z tworzyw sztucznych było składowanie (od 65% do 68% wytworzonych odpadów), a w kolejnych dwóch województwach dominowało przekształcanie termiczne odpadów (od 38% do 46%). Tymczasem w obowiązującej hierarchii sposobów postępowania z odpadami najwyższy priorytet, po unikaniu wytwarzania odpadów, mają recykling oraz przygotowanie do ponownego użycia.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym – powolne tempo prac

Według NIK, powolne tempo prac mających wprowadzić zmiany w gospodarce odpadami na szczeblu centralnym nie daje podstaw do oczekiwania, że w najbliższym czasie odpowiednie resorty wprowadzą radykalne rozwiązania. Izba wskazuje, że Minister Klimatu nie przesądził o zasadności wdrożenia i o ewentualnym kształcie systemu kaucyjnego dla opakowań. Nie opracowano również mechanizmów wspierania ekoprojektowania opakowań i nie usprawniono systemu rozszerzonej odpowiedzialności producentów (ROP). W dalszej kolejności NIK wskazuje, że minister nie doprowadził jeszcze do przeniesienia na grunt prawa krajowego postanowień dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady, dotyczącej opakowań i odpadów opakowaniowych. Tymczasem, jak zaznacza Izba, jak najszybsze określenie obowiązujących wymogów ma znaczenie dla firm produkujących opakowania, które potrzebują czasu na przygotowanie się do nowych rozwiązań, mających zacząć obowiązywać do końca 2024 r.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym z mapą drogową

Kontrolujący stwierdzili, że Minister Klimatu nie dysponował szczegółowymi informacjami na temat realiów rynkowych dotyczących produkcji opakowań i produktów w opakowaniach, a także o możliwości ich recyklingu. Stanowiło to istotną barierę w projektowaniu i wdrożeniu nowych rozwiązań w tym obszarze. Izba zwrócił uwagę, że jeżeli nie nastąpi poprawa skuteczności zagospodarowania odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych poprzez zwiększenie poziomu ich recyklingu, będzie to oznaczało w przyszłości konieczność zapłaty podatku przewidywanego do wprowadzenia w UE od 2021 r., nawet w kwocie przewyższającej 2 mld zł w skali całego kraju.

Z kolei pozytywnie ocenione zostało opracowanie przez Ministra Rozwoju „Mapy drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym”. Jednak NIK podkreśla, że zdecydowana większość działań wskazanych w tym opracowaniu ma charakter koncepcji, wytycznych lub propozycji rozwiązań prawnych, a zatem nawet pełna realizacja zaplanowanych działań nie będzie oznaczać ich automatycznego wpływu na poprawę gospodarki odpadami. Ponadto, podczas kontroli, większość z ujętych w Mapie zadań była wciąż na etapie przygotowania.

Pozytywna ocena marszałków województw

Kontrola NIK wykazała, że marszałkowie województw (z wyjątkiem nielicznych przypadków) prawidłowo wywiązywali się z obowiązków weryfikacyjnych i sprawozdawczych dotyczących gospodarki odpadami oraz prowadzenia baz danych. Wykonywali także okresowe kontrole w podmiotach zajmujących się gospodarką opakowaniami i odpadami opakowaniowymi. Izba zwraca jednak uwagę na brak odpowiednich rozwiązań prawnych, dotyczących możliwości weryfikowania prawidłowości naliczenia wnoszonych opłat recyklingowych za 2018 r. i 2019 r. – stosowne mechanizmy zaczną funkcjonować dopiero przy rozliczaniu tych opłat za 2020 r. Ponadto NIK zwraca uwagę, że obecne uregulowania utrudniają urzędom marszałkowskim weryfikację informacji o prowadzonych przez zobowiązanych przedsiębiorców publicznych kampaniach edukacyjnych, kontrolę wydatkowania środków na ten cel, a w przypadku zadeklarowanych przez przedsiębiorców wpłat za prowadzenie kampanii nie dają możliwości ich windykacji.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym? Dominują mniej pożądane sposoby zagospodarowania odpadów

Z analiz przeprowadzonych przez NIK wynika, że w większości gmin objętych kontrolą dominowały inne, mniej pożądane niż recykling i przygotowanie do ponownego użycia sposoby zagospodarowania komunalnych odpadów z tworzyw sztucznych. W 2017 r. w 13 gminach stanowiły one od 55% do 95%, a w 2018 r. w 12 gminach od 71% do 88%. Jednak spośród 15 skontrolowanych gmin tylko dwie nie osiągnęły wymaganego za 2018 r. poziomu recyklingu i przygotowania do ponownego użycia dla czterech frakcji odpadów komunalnych (papier, metal, szkło i tworzywa sztuczne) – wylicza NIK. Jednocześnie Izba zastrzega, że jednak nie można uznać, iż metoda zagospodarowania odpadów z tworzyw sztucznych była prawidłowa w kontekście obowiązującej hierarchii sposobów postępowania z odpadami. Ponadto nie wszystkie gminy wywiązywały się z obowiązków określonych w Krajowym planie gospodarki odpadami 2022 z 2016 r. oraz Krajowym programie zapobiegania powstawaniu odpadów z 2014 r.

Działania edukacyjno-informacyjne z pozytywną oceną

Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła realizację działań edukacyjno-informacyjnych dotyczących gospodarowania odpadami prowadzonych zarówno na szczeblu centralnym – przez ministrów, jak i przez organy wykonawcze gmin miejskich i wiejskich. Jednak większość z tych działań odnosiła się do segregacji odpadów. W opinii NIK brakuje jednak akcji informacyjnej dotyczącej zapobiegania powstawaniu odpadów, podczas gdy to właśnie ten aspekt zajmuje najwyższe miejsce w hierarchii sposobów postępowania z odpadami.

Tradycyjnie też w efekcie przeprowadzonej kontroli wygenerowane zostały wnioski, które skierowano do odpowiednich organów.

Przyśpieszyć prace nad wdrożeniem rozwiązań

Do Ministra Klimatu i Środowiska, NIK wnioskuje o przyśpieszenie prac nad wdrożeniem rozwiązań, które skierują system gospodarowania odpadami ku GOZ, w szczególności poprzez przyjęcie standardów dla ekoprojektowania opakowań z tworzyw sztucznych, stworzenie rozwiązań prowadzących do poprawy skuteczności selektywnej zbiórki odpadów komunalnych (z uwzględnieniem odpadów z plastiku) i zapewniających możliwość ich zagospodarowania w sposób zgodny z obowiązującą hierarchią, a także przez opracowanie systemu ROP, który zapewni pokrycie realnych kosztów zbierania i zagospodarowania odpadów (w tym z tworzyw sztucznych). Według NIK potrzebne jest też szybkie podjęcie ostatecznej decyzji w sprawie zasadności wdrożenia i założeń funkcjonowania systemu kaucyjnego dla opakowań.

W ocenie NIK potrzebna jest również nowelizacja ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi w sposób umożliwiający podejmowanie przez marszałków województw działań windykacyjnych w przypadkach niedokonania przez przedsiębiorcę wprowadzającego do obrotu produkty w opakowaniach wpłaty za publiczne kampanie edukacyjne lub wpłaty w wysokości niższej od należnej.

Wdrożenie modelu gospodarki o obiegu zamkniętym – potrzebna ścisła współpraca

Z kolei do Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii, Izba wnioskuje o ścisłą współpracę z Ministrem Klimatu i Środowiska, mającą na celu jak najszybsze wdrożenie w Polsce modelu GOZ ze szczególnym naciskiem na gospodarkę odpadami z tworzyw sztucznych.

Na podstawie www.nik.gov.pl

fot. sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)

reklama

reklama

reklama

reklama

reklama

reklama

reklama

 

reklama

partner merytoryczny