Od 1 stycznia 2025 r. polskie gminy mają ustawowy obowiązek selektywnego zbierania odpadów tekstylnych i odzieży. Najwyższa Izba Kontroli (NIK) postanowiła sprawdzić, jak z tym nowym wyzwaniem poradziły sobie wybrane samorządy w województwie świętokrzyskim. Z opublikowanej przez NIK informacji wynika, że choć urzędy wywiązały się z podstawowych zadań i formalnie przygotowały punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK), to kontrola ujawniła poważne braki. Izba zwróciła przy tym uwagę, że gminy kompletnie zignorowały rekomendacje Ministerstwa Klimatu i Środowiska (MKiŚ). Dotyczyły one form zbiórki. Zweryfikowane jednostki samorządu terytorialnego zawiodły też w obszarze komunikacji z mieszkańcami, szczególnie z osobami wykluczonymi cyfrowo.
Inspektorzy NIK zbadali realizację zadań związanych z obowiązkiem selektywnego zbierania odpadów tekstylnych i odzieży. Badaniem objęto okres od 1 stycznia 2023 r. do 31 marca 2025 r. w pięciu świętokrzyskich samorządach. Były to:
- Urząd Gminy Raków,
- Urząd Gminy Nagłowice,
- Urząd Gminy Włoszczowa,
- Urząd Miasta w Jędrzejowie,
- Urząd Miasta w Skarżysku-Kamiennej.
Pod kątem organizacyjnym i formalnoprawnym badanie wypadło pomyślnie – przekazała NIK. Gminy sprawnie dostosowały prawo miejscowe, w tym regulaminy utrzymania czystości i uchwały określające zakres usług. Przypisano zadania pracownikom oraz regularnie sporządzano coroczne analizy stanu gospodarki odpadami komunalnymi. Pojawił się jednak inny problem formalny – programy ochrony środowiska w kontrolowanych jednostkach nie zostały zaktualizowane pod kątem nowych przepisów odpadowych. Ponadto włodarze Jędrzejowa oraz Rakowa zaniechali ustawowego obowiązku sporządzania cyklicznych raportów z wykonania tych programów – podała Izba.
PSZOK to za mało
Głównym zarzutem NIK wobec świętokrzyskich samorządów jest brak elastyczności i niechęć do wdrażania innowacji. Izba zaznaczyła, że każda z gmin zapewniła podstawową możliwość oddawania tekstyliów bezpośrednio w stacjonarnych PSZOK-ach. Jednak żaden z kontrolowanych urzędów nie zdecydował się na wprowadzenie dodatkowych form zbiórki, rekomendowanych przez MKiŚ.
Resort środowiska aktywnie zachęcał samorządy do ułatwiania życia mieszkańcom poprzez wybrane systemy. Mowa o takich rozwiązaniach, jak:
- Zbiórka workowa „door-to-door” (odbiór zużytych ubrań bezpośrednio sprzed posesji),
- Dedykowane kontenery rozlokowane w uczęszczanych punktach miast, np. obok szkół, centrów handlowych czy rynków,
- Zdalne systemy odbioru za pośrednictwem kurierów lub automatów paczkowych.
Jedynym ułatwieniem dostępnym lokalnie były pojemniki rozstawiane przez podmioty prywatne lub okazjonalne akcje charytatywne i edukacyjne organizowane przez organizacje pozarządowe. Jednak NIK wskazała, że systemowo samorządy nie zaoferowały nic ponad absolutne minimum.
Cyfrowe wykluczenie w kampaniach informacyjnych
Kolejnym słabym punktem wdrożenia reformy okazała się kampania edukacyjna. Samorządy oparły swoje działania głównie na komunikatach w Internecie (strony www, media społecznościowe) oraz na fizycznych tablicach ogłoszeń wewnątrz budynków urzędów.
Według NIK, taki dobór kanałów dotarcia był niewystarczający i doprowadził do wykluczenia informacyjnego osób starszych oraz pozbawionych dostępu do sieci. Dodatkowo w dwóch kontrolowanych gminach akcje informacyjne rozpoczęto poniewczasie. Izba stwierdziła bowiem, że działania te podjęto dopiero po wejściu w życie zakazu wyrzucania tekstyliów do odpadów zmieszanych.
Wnioski i rekomendacje NIK
Izba zaznaczyła, że PSZOK-i są zazwyczaj zlokalizowane na peryferiach miast i gmin. Dla osób starszych, schorowanych lub niemobilnych samodzielny transport ciężkich worków z odpadami na obrzeża jest barierą nie do pokonania.
Najwyższa Izba Kontroli zaapelowała do samorządów o pilne wdrożenie alternatywnych, bliskich mieszkańcom rozwiązań. Kluczem do sukcesu nowoczesnej gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ) jest maksymalne skrócenie dystansu między obywatelem a punktem zbiórki odpadów, w tym tekstyliów.
Na podstawie (opracowano z wykorzystaniem sztucznej inteligencji)
fot. sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
