Recykling organiczny

Recykling organiczny istotną częścią gospodarki cyrkulacyjnej – produkty nawozowe

Niebawem minie 10 lat od momentu, kiedy polskie prawo umożliwiło producentom kompostu, wytworzonego z selektywnie zebranych bioodpadów, przekwalifikowanie go na wartościowy produkt o właściwościach nawozowych. Zabieg ten pozwala nie tylko na utratę statusu odpadu, ale również na uzyskanie użytecznego produktu handlowego, którego obrót może przynieść korzyści ekonomiczne i środowiskowe.

Obecne dane ministerialne (wykaz publikowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, stan na maj 2018 r.) wskazują, że istnieje ok. 60 polepszaczy glebowych i nieco ponad 10 nawozów organicznych wprowadzonych na rynek, wytwarzanych na terenach kompostowni posiadających status regionalnych instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych (RIPOK). Stanowi to ok. 40% wszystkich RIPOK-ów, ustanowionych celem przetwarzania selektywnie zebranych odpadów zielonych i innych bioodpadów. Przy czym jedynie w sześciu przypadkach uzyskane zezwolenia dotyczyły produktów o właściwościach nawozowych, które w swoim składzie posiadały udział odpadów gastronomicznych.

Pozostałe RIPOK-i wytwarzają kompost klasyfikowany jako odpad pod kodem ex 19 05 03 – kompost nieodpowiadający wymaganiom. Odpad ten w ograniczonych ilościach może zostać wykorzystany w ramach procesu odzysku R3: do rekultywacji biologicznej składowisk odpadów oraz do tworzenia okrywy rekultywacyjnej obiektów unieszkodliwiania odpadów wydobywczych i zwałowisk skał płonnych, pochodzących z górnictwa węgla kamiennego. Dodatkową możliwością zagospodarowania tego odpadu jest proces odzysku R10, w ramach którego, po uzyskaniu stosownego zezwolenia, można go wykorzystać do poprawy stanu środowiska gruntowego, przynosząc korzyści rolnictwu. Prowadzenie powyższych procesów jest ograniczone i uwarunkowane zapisami zawartymi w Rozporządzeniach Ministra Środowiska w sprawie składowisk odpadów (DzU z 2013 r. poz. 523), w sprawie odzysku odpadów poza instalacjami i urządzeniami (DzU z 2015 r. poz. 796) oraz w sprawie procesu odzysku R10 (DzU z 2015 r. poz. 132).

Według danych GUS-u za 2016 r., poziom selektywnej zbiórki frakcji biodegradowalnej w Polsce wzrósł z 16,5% w roku 2015 do 19,2%, osiągając 21,4 kg/Mk/rok. W porównaniu do zbiórki bioodpadów w zachodnich krajach europejskich jest to ilość niewielka. Liderami w tej dziedzinie są Holendrzy, którzy selektywnie odbierają bioodpady w ilości znacznie powyżej 200 kg/Mk/rok. W sąsiednich Niemczech wartość ta przekracza 100 kg/Mk/rok.

Powyższe dane pokazują, że w kraju istnieje znaczny potencjał w tym zakresie i można liczyć, że ilość bioodpadów trafiających w najbliższych latach na instalacje znacząco wzrośnie. Wykorzystywanie wytworzonych kompostów w procesach odzysku jest działaniem doraźnym, zastępczym i ograniczonym czasowo, a jedynie wytwórstwo produktów o właściwościach nawozowych może w pełni mieścić się w pojęciu gospodarki o obiegu zamkniętym.

Nie można również zapominać o wymaganiach dotyczących gospodarki cyrkulacyjnej. Nowe, wiążące regulacje Unii Europejskiej (UE) stawiają za cel osiągniecie m.in. 55-procentowego recyklingu odpadów komunalnych do roku 2025 i 65-procentowego do roku 2035. Bez zwiększenia recyklingu organicznego osiągnięcie tych ambitnych poziomów nie będzie jednak możliwe.

Certyfikacja kompostu – ścieżka postępowania

Proces uzyskania zgody Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na wprowadzenie kompostu do obrotu handlowego odbywa się na podstawie wymogów zawartych w Ustawie o nawozach i nawożeniu (t.j. DzU z 2017 r. poz. 668).

Wytworzony kompost może zostać wprowadzony do obrotu handlowego jako nawóz organiczny lub jako środek wspomagający uprawę roślin. Ten ostatni występuje pod jedną z trzech postaci: środka poprawiającego właściwości gleby (polepszacz glebowy), stymulatora wzrostu albo podłoża do upraw. W rzeczywistości najbardziej wskazaną ścieżką jest uzyskanie statusu nawozu organicznego dla kompostów zasobnych w składniki pokarmowe lub środka poprawiającego właściwości gleby dla pozostałych kompostów. W takich przypadkach nie trzeba martwić się o prowadzenie czasochłonnych badań rolniczych, oceniających m.in. rzeczywistą stymulację badanych produktów.

Przed przystąpieniem do procedury administracyjnej, producent powinien dysponować badaniami laboratoryjnymi kompostu, mówiącymi o zawartości składników pokarmowych, o zanieczyszczeniach bakteriologicznych i obecności metali ciężkich zawartych w przekompostowanym materiale. Na podstawie wyników jakościowych, czasu i sposobu procesu kompostowania, a przede wszystkim na podstawie substratów uczestniczących w procesie, następuje analiza możliwości i kierunków wprowadzenia kompostu do obrotu handlowego.

Po zadeklarowaniu składu jakościowego kompostu i uzyskaniu pozytywnych wyników badań laboratoryjnych, producent występuje do jednego z państwowych instytutów badawczych, w celu uzyskania opinii dotyczącej spełniania przez kompost norm jakościowych.

Kolejne, niezbędne do uzyskania opinie stwierdzają przydatność kompostu w wybranych kierunkach zastosowania. Zanim to jednak nastąpi, producent zmuszony jest do sporządzenia instrukcji stosowania i przechowywania kompostu, z zachowaniem zasad kodeksu dobrej praktyki rolniczej, a także do sporządzenia karty charakterystyki produktu, w oparciu o Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1907/2006 (REACH). Opinie dotyczące przydatności w stosowaniu, w zależności od docelowego wykorzystania kompostu, wydają państwowe instytuty badawcze, tj. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa, Instytut Technologiczno-Przyrodniczy, Instytut Badawczy Leśnictwa oraz Instytut Ogrodnictwa.

Docelowe możliwe sposoby wykorzystania kompostu:

  • w uprawach polowych roślin rolniczych,
  • w uprawach roślin warzywnych,
  • w uprawach sadowniczych,
  • w uprawach roślin ozdobnych i na trawnikach,
  • do stosowania w lasach,
  • do stosowania na użytkach zielonych,
  • na terenach zdegradowanych.

Kolejne opinie, jakie producent powinien uzyskać, dotyczą oddziaływania kompostu na zdrowie ludzi, zwierząt i środowisko. Wydają je Państwowy Instytut Weterynaryjny, Instytut Medycyny Wsi oraz Instytut Ochrony Środowiska.

Czas trwania procedury od momentu przystąpienia do badań do czasu uzyskania decyzji szacuje się na ok. 9 – 12 miesięcy.

Wymagania jakościowe jako niezbędny aspekt certyfikacji

W obliczu wszystkich wymagań stawianych producentom kompostu, najistotniejsze wydaje się zapewnienie, aby wytworzony produkt spełniał wymogi jakościowe. Nie można pozwolić m.in. na przekroczenie dopuszczalnych stężeń pięciu głównych metali ciężkich, tj. chromu, kadmu, niklu, ołowiu i rtęci.
Warto przy tym zwrócić uwagę, że z badań kilkudziesięciu próbek kompostu, prowadzonych pod nadzorem autora, wynika, iż w zdecydowanej większości przypadków osiągane stężenia metali mieściły się znacznie poniżej wartości dozwolonych przepisami. Wśród analizowanych metali ciężkich podwyższone stężenia, oscylujące wokół dopuszczonych wartości, pojawiały się incydentalnie dla kadmu i ołowiu. Ponadprzeciętne wartości tych metali obserwowane były w rejonach miast uprzemysłowionych, co należy wiązać przede wszystkim z emisją pyłów miejskich i tendencją do akumulacji zanieczyszczeń w roślinach i glebach. W tabeli przedstawiono uśrednione wyniki badań wybranych metali ciężkich na tle granicznych wartości zawartych w uchylonych, obowiązujących oraz planowanych przepisach.

Wyniki badań wybranych metali ciężkich w kompoście, uzyskanych w ramach procesów certyfikacji prowadzonych przez proGEO

wskaźnik [mg/kg sm] nawóz/śwur 1) odzysk R10 2) nawóz/polepszacz CE 3) uśrednione wyniki badań dla 13 RIPOK
chrom 100 800 100 24,0
kadm 5 25 1/3 0,94
nikiel 60 200 50 20,0
ołów 140 800 120 52,7
rtęć 2 25 1 0,04
miedź 800 300 75,4
cynk 2500 800 299
  1. Wartości graniczne wskaźników zgodne z Rozp. MRiRW z dnia 18.06.2008 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu (Dz. U. Nr 119 Poz. 765 ze zm.).
  2. Wartości graniczne wskaźników zgodne z uchylonym Rozp. MŚ z dnia 5.04.2011 r. w sprawie procesu odzysku R10 (Dz. U. z 2011 r. Nr 86 Poz. 476).
  3. Wartości graniczne wskaźników zgodne z Wnioskiem dotyczącym Rozp. PEiR ustanawiającego przepisy dotyczące udostępniania na rynku produktów nawozowych oznaczone znakiem CE oraz zmieniającego rozporządzenia (WE) nr 1069/2009 i (WE) nr 1107/2009 wraz załącznikami, Bruksela 17.03.2016 r. z poprawkami.

Dodatkowe wymagania dla odpadów gastronomicznych

Opisany powyżej schemat postępowania dotyczy wytwarzania produktu nawozowego, bez udziału odpadów gastronomicznych. Dla przetwarzania ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego (u.p.p.z.), w tym m.in. odpadów gastronomicznych, stawiane są dodatkowe wymagania, wynikające z ustawy o nawozach oraz przepisów europejskich, tj. Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 oraz wykonawczego Rozporządzenia Komisji (UE) nr 142/2011.

Dodatkowe wymagania obejmują:

  • wykonanie badań w zakresie obecności w nawozie Enterobacteriaceae,
  • wykonania badań w zakresie Escherichia Coli lub Enterococaceae,
  • uzyskania opinii o spełnieniu wymagań weterynaryjnych,
  • wdrożenie procedur HACCP i spełnienie ogólnych wymogów w zakresie higieny, w tym zapobiegania zakażeniu krzyżowemu wraz z określeniem krytycznych punktów kontroli procesu kompostowania,
  • uzyskania decyzji powiatowego lekarza weterynarii o nadaniu weterynaryjnego numeru identyfikacyjnego.

Odpady gastronomiczne należą do trzech kategorii produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego. W związku z tym, jeżeli wykorzystywane są jako surowiec w kompostowni, powinny podlegać m.in. następującym wymaganiom przetwarzania:

  1. maksymalna wielkość cząstek przed wprowadzeniem ich do reaktora zamkniętego: 12 mm,
  2. minimalna temperatura całego materiału w reaktorze: 70°C,
  3. minimalny czas przetwarzania, bez przerw: 60 minut.

Istnieje również możliwość zastosowania alternatywnych form przekształcania odpadów gastronomicznych, pod warunkiem, że zostaną zapewnione odpowiednie ograniczenia zagrożenia biologicznego. W tym celu wymagane jest przeprowadzenie walidacji wykazującej brak wspomnianego zagrożenia.

O ile nadzór Inspekcji Weterynaryjnej nad działalnością polegającą na przetwarzaniu odpadów gastronomicznych pochodzących z punktów zbiorowego żywienia wydaje się uzasadniony, o tyle poddawanie takim samym wymaganiom odpadów kuchennych z gospodarstw domowych uznać należy za nazbyt restrykcyjne. W składzie strumienia bioodpadów przeznaczonego do kompostowania odpady gastronomiczne obejmują śladowy odsetek, tj. max 5% wag., przy czym przeważającą grupę stanowią odpady pochodzenia roślinnego (resztki warzyw i owoców). Odpady pochodzenia odzwierzęcego w rzeczywistości stanowią pomijalną ilość, niestwarzającą zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Warto dodać, że zatwierdzenie działalności przez Inspekcję Weterynaryjną wiąże się ze stałym nadzorem organu oraz z możliwością narzucenia producentowi dodatkowych obowiązków, np. badań laboratoryjnych lub doposażenia posiadanych urządzeń, celem rozdrobnienia materiału do frakcji 12 mm. Ponadto wymagane jest wyznaczenie dodatkowych miejsc przechowywania substratów, celem ograniczenia punktów krzyżowania odpadów z gotowym produktem. Na zarządzającym kompostownią spoczywa prowadzenie stałej dokumentacji wdrożonej przez system HACCP, w celu zapewnienia bezpieczeństwa mikrobiologicznego i parazytologicznego produktu końcowego. Ostatnim z wymagań, być może najbardziej kłopotliwym, jest obowiązek prowadzenia dodatkowej ewidencji i posiadania dokumentu handlowego dla dowożonych odpadów gastronomicznych, co jest regulowane przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009.

Pomimo napotykanych trudności realizacja powyższych obowiązków jest możliwa i wymaga przede wszystkim cierpliwości i niewielkich zmian w organizacji pracy zakładu. Trud włożony w przejście wspomnianej ścieżki prędzej czy później przyniesie namacalne korzyści, przede wszystkim ekonomiczne.

Szansa dla postępowych

W dobie stawiania na gospodarkę cyrkulacyjną, uzyskiwanie produktów o właściwościach nawozowych wydaje się jedyną słuszną drogą postępowania z selektywnie odebranymi odpadami biodegradowalnymi. Sposób ten w hierarchii postępowania z odpadami posiada pierwszeństwo przed innymi procesami, w tym procesem odzysku energii.

Producenci certyfikowanych nawozów i środków mają możliwość stałego udoskonalenia parametrów jakościowych swoich wyrobów. Czynią to poprzez poszukiwanie optymalnego wsadu do procesu oraz wzbogacanie kompostów innym substratami. Pozwala to na celowanie w stałego i konkretnego odbiorcę materiału, niosąc przy tym większe korzyści ekonomiczne.

Wartą uwagi jest również szansa umieszczenia wytworzonego produktu na liście środków, które mogą być stosowane w rolnictwie ekologicznym. Zagadnienie to poruszają Rozporządzenie Rady (WE) nr 834/2007 oraz Komisji (WE) nr 889/2008, a także Ustawa o rolnictwie ekologicznym (t.j. DzU z 2017 r. poz. 1054). Obecność na liście umożliwia stosowanie produktu w rolnictwie ekologicznym oraz rozpościera przed producentem nowe możliwości współpracy z podmiotami działającymi w branży spożywczo-rolnej.

Nadchodzą ułatwienia

Obecnie w Unii Europejskiej trwają prace nad Projektem Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady określającego zasady udostępniania na rynku produktów nawozowych z oznakowaniem CE i zmieniającego rozporządzenia (WE) nr 1069/2009 i (WE) nr 1107/2009. Wspomniane rozporządzenie należy do pakietu inicjatyw mających wspierać gospodarkę o obiegu zamkniętym.

Rozporządzenie ma ułatwić dostęp produktów nawozowych do jednolitego rynku UE, ustalając dla nich takie same zasady, jak w przypadku tradycyjnych nawozów nieorganicznych. Rozporządzenie określa m.in. wymogi jakości, bezpieczeństwa i etykietowania, jakie muszą spełniać wszystkie produkty nawozowe, aby być przedmiotem swobodnego obrotu w UE. Zanim producenci umieszczą na produktach oznakowanie CE/EU, będą musieli wykazać, że spełniają wymogi oraz limity zanieczyszczeń mikrobiologicznych i fizykochemicznych. Wspomniane przepisy pozwolą zwolnić ze wspomnianej wcześniej procedury sanitarnej, opisanej Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009. Po wejściu w życie przepisów ścieżka postępowania dla kompostów wytworzonych z udziałem odpadów gastronomicznych będzie tożsama ze ścieżką dla pozostałych rodzajów bioodpadów.

Nad proponowanymi zmianami prowadzona była już pierwsza debata w Parlamencie Europejskim. Przy uwzględnieniu przez Radę stanowiska Parlamentu Europejskiego, planowane zmiany wejdą w życie na przestrzeni dwóch lat od daty ich ogłoszenia. Należy mieć zatem nadzieję, że to wydarzenie pozwoli zwiększyć liczbę certyfikowanych kompostów oraz przede wszystkim rozszerzy udział organicznych produktów nawozowych w rynku, kosztem ich mineralnych odpowiedników.

partner portalu

reklama

reklama

 

reklama

partner medialny