Sortownie odpadów komunalnych funkcjonują w ramach systemu gospodarki odpadami i stanowią kluczowe ogniwo realizacji jego celów. Podstawowymi strumieniami kierowanymi do sortowania są odpady zmieszane oraz zbierane selektywnie, w szczególności tworzywa sztuczne. Są to dwa strumienie, które istotnie różnią się pod względem właściwości fizycznych, morfologii, wymagań procesowych oraz charakterystyki ekonomicznej. W praktyce jednak ich przetwarzanie, zwłaszcza w instalacjach komunalnych, często odbywa się na tej samej linii technologicznej.
Zadaniem instalacji sortowania odpadów komunalnych (ISOK) jest przetwarzanie i przygotowanie odpadów komunalnych i opakowaniowych do dalszego zagospodarowania, w tym realizacji celów związanych z ich recyklingiem. Aby zatem budowa czy modernizacja sortowni miała sens, musi wpisywać się w uwarunkowania systemowe i stanowić odpowiedź na obiektywnie występujące potrzeby. Sama technologia winna natomiast zapewniać nie tylko skuteczność procesów sortowania, ale również ich efektywność. Tymczasem praktyka rynkowa pokazuje dwa niepokojące zjawiska. Z jednej strony uruchamiane są projekty, które nie gwarantują wymaganej skuteczności procesowej, a z drugiej – inwestycje o bardzo wysokich nakładach kapitałowych, których uzasadnienie ekonomiczne jest wątpliwe. W obu przypadkach trudno mówić o efektywnym wykorzystaniu nakładów inwestycyjnych.
Sortownie odpadów komunalnych w warunkach rosnącej presji systemowej
Sortownie odpadów komunalnych funkcjonują obecnie w Polsce w warunkach wysokiej presji oraz dużej zmienności otoczenia. Należą do nich:
- rosnące wymagania jakościowe i środowiskowe wynikające z celów gospodarki odpadami,
- wdrażanie systemu kaucyjnego, który wyłącza ze strumienia najbardziej wartościowe frakcje (m.in. PET i aluminium),
- zmiany w strukturze morfologicznej odpadów,
- presja kosztowa (wzrost wynagrodzeń, kosztów energii, zagospodarowania frakcji kalorycznej oraz opłat środowiskowych),
- niestabilność rynków surowców wtórnych, w tym spadek cen surowców i dokumentów potwierdzających recykling (DPR-ów),
- brak wdrożonego systemu rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), który stabilizuje rynek i wspiera racjonalne inwestycje – jak ma to miejsce np. w modelu czeskim,
- rosnąca konkurencja rynkowa o charakterze cenowym.
W takich warunkach o przyszłości ISOK decydują nie tylko aspekty technologiczne związane ze skutecznością przetwarzania odpadów, lecz w coraz większym stopniu również kwestie ekonomiczne. Przedstawione uwarunkowania wpływają zarówno na bieżącą eksploatację sortowni, jak również powinny być uwzględniane na etapie przygotowywania inwestycji.
Wstępne konsultacje rynkowe – narzędzie o niewykorzystanym potencjale
W sektorze publicznym ważnym instrumentem przygotowania inwestycji i postępowań przetargowych są wstępne konsultacje rynkowe (WKR). Ich potencjał podkreśla Urząd Zamówień Publicznych (UZP). Urząd wskazuje, że WKR są istotną formą pozyskiwania wiedzy dotyczącej przedmiotu zamówienia. Dzięki ich przeprowadzeniu zamawiający może zidentyfikować najnowsze rozwiązania techniczne, ekonomiczne i organizacyjne związane z przygotowaniem postępowania. Z kolei wykonawcy mają możliwość zaprezentowania dostępnych rozwiązań oraz lepszego poznania potrzeb zamawiającego1. W założeniu WKR mają zatem umożliwiać zamawiającemu zastosowanie rozwiązań adekwatnych do potrzeb. Celem takich konsultacji jest pozyskanie przez inwestora wiedzy, której sam nie posiada, a która jest niezbędna do właściwego przygotowania inwestycji. Wstępne konsultacje rynkowe zmniejszają zatem asymetrię informacji pomiędzy zamawiającym a rynkiem technologii.
W komentarzu do wzorcowego regulaminu przeprowadzania WKR Urząd Zamówień Publicznych wskazuje na istotny aspekt – efektywności udzielania zamówień publicznych. Podkreśla przy tym, że WKR mogą sprzyjać uzyskaniu najlepszych efektów z danego zamówienia oraz pozyskaniu przedmiotu zamówienia adekwatnego do potrzeb zamawiającego i jego możliwości finansowych2. Należy jednak zauważyć, że WKR pozostają instrumentem stosunkowo rzadko wykorzystywanym. Jak wskazuje mec. Daniel Reck, według sprawozdania Prezesa UZP w 2024 r. jedynie w 727 ogłoszeniach o zamówieniu – co stanowi 0,56% wszystkich ogłoszeń – zamawiający wskazali na przeprowadzenie wstępnych konsultacji rynkowych. Jest to wynik zaskakująco niski, biorąc pod uwagę potencjał tego narzędzia3.
Procedurze wstępnych konsultacji rynkowych został poświęcony odrębny artykuł pt. „Modernizacja sortowni odpadów komunalnych – jak ją przygotować? Rola wstępnych konsultacji rynkowych”3. Omówiono w nim, w jaki sposób można merytorycznie przygotować się do modernizacji sortowni, jak określić kierunki modernizacji, aby odpowiadały rzeczywistym potrzebom systemu gospodarki odpadami oraz jak i w jakim zakresie może przebiegać dialog pomiędzy zamawiającym (podmiotem publicznym) a wykonawcą.
Komentarz prawniczy:
Wstępne konsultacje rynkowe doskonałym narzędziem
Anna Specht-Schampera, radca prawny i partnerka w kancelarii prawnej SDZLEGAL Schindhelm. Kieruje Zespołem Prawa Zamówień Publicznych i Gospodarki Odpadami:
Jak czytamy w uzasadnieniu do Ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (dalej jako P.z.p.) „prawidłowe przygotowanie postępowania o udzielenie zamówienia wymaga rozeznania rynku i dostępnych na nim rozwiązań, a w wielu przypadkach także bezpośredniej konsultacji zamawiającego z uczestnikami rynku reprezentującymi daną branżę”. Na tej zasadzie wprowadzono w art. 84 P.z.p. instytucję wstępnych konsultacji rynkowych, która pozwala zamawiającym na przeprowadzenie konsultacji w celu przygotowania postępowania, poinformowania wykonawców o swoich planach i wymaganiach dotyczących zamówienia. Jak stanowi przepis art. 84 ust. 3 P.z.p., prowadząc konsultacje rynkowe, zamawiający może w szczególności korzystać z doradztwa ekspertów, władzy publicznej lub wykonawców. Krąg podmiotów, z jakimi zamawiający może się konsultować, jest otwarty. Co przy tym istotne, do zamawiającego należy decyzja, w jaki sposób i kiedy informacje pozyskane w toku konsultacji zostaną wykorzystane. Przepis art. 84 ust. 3 zdanie drugie P.z.p. stanowi bowiem, że doradztwo może być wykorzystane przy planowaniu, przygotowaniu lub przeprowadzaniu postępowania o udzielenie zamówienia.
Procedura wstępnych konsultacji rynkowych jest w P.z.p., jak widać, elastyczna i odformalizowana, pod warunkiem, że nie powoduje to zakłócenia konkurencji ani naruszenia zasad równego traktowania wykonawców i przejrzystości. Z tych powodów instytucja ta jest dla zamawiających niezwykle przydatna, w szczególności przy skomplikowanych zamówieniach, gdzie zamawiającemu trudno – w oparciu o własne zasoby – przygotować postępowanie, w tym rozeznać istniejące na rynku rozwiązania, także w obszarze przetwarzania odpadów, w celu uzyskania najlepszej dostępnej i efektywnej dla danego zamawiającego technologii. Jednakże instytucja ta nadal jest rzadko stosowana w Polsce. Trudno to zrozumieć.
Pozostaje mieć nadzieję, że zamawiający wreszcie zrozumieją, że wstępne konsultacje rynkowe są doskonałym narzędziem mającym na celu ułatwienie zamawiającemu sprecyzowania własnych potrzeb dotyczących planowanego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego.
WKR w procesie budowy i modernizacji sortowni
Z faktu, że WKR są stosunkowo rzadko wykorzystywane, nie wynika, że samo ich przeprowadzenie przesądza o jakości przygotowania inwestycji. WKR mogą bowiem stanowić realne narzędzie diagnozy z uwzględnieniem warunków działania ISOK oraz przygotowania i optymalizacji projektu. Mogą też jednak stać się jedynie formalnym etapem poprzedzającym przetarg, bez istotnego wpływu na ostateczny kształt przedsięwzięcia.
Dalsza analiza opiera się na doświadczeniach z uczestnictwa w procesach WKR oraz na przeglądzie trzydziestu przypadków wstępnych konsultacji rynkowych przeprowadzonych w Polsce w latach 2021-2025 w obszarze budowy i modernizacji instalacji sortowania odpadów komunalnych. Pozwala to wyjść poza rozważania o charakterze wyłącznie teoretycznym.
Analiza miała charakter jakościowy, oparty na porównaniu zakresu konsultacji, ich przełożenia na dokumentację przetargową oraz identyfikacji dominujących wątków tematycznych.
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie wybranych obserwacji oraz wniosków wynikających z tej analizy. Odpowiada on zatem na szereg poniższych pytań. Jakie modele WKR można zidentyfikować w praktyce? Które aspekty– technologiczne, organizacyjne czy ekonomiczne – dominują w konsultacjach? Od czego w rzeczywistości zależy jakość przygotowania inwestycji? Jakie zagadnienia powinny być szczególnie akcentowane w WKR w warunkach rosnącej zmienności regulacyjnej i rynkowej?
Struktura inwestycji w sortownie odpadów komunalnych i modele wykorzystania WKR (2021–2025)
Analiza objęła 30 przypadków wstępnych konsultacji rynkowych przeprowadzonych w Polsce w latach 2021-2025 w obszarze budowy i modernizacji instalacji sortowania odpadów komunalnych. Około 60% z nich dotyczyło budowy nowych instalacji. W tej grupie dominowały projekty obejmujące przetwarzanie wszystkich strumieni odpadów komunalnych przeznaczonych do sortowania. W części przypadków planowano instalacje dedykowane wyłącznie odpadom zmieszanym lub wyłącznie zbieranym selektywnie. Wskazuje to na wyraźną tendencję: obok wielofunkcyjnych sortowni pojawiają się rozwiązania wyspecjalizowane, projektowane pod określony strumień.
Pozostałe ok. 40% analizowanych przypadków dotyczyło modernizacji istniejących instalacji. Celem tych przedsięwzięć było najczęściej zwiększenie funkcjonalności i poprawa skuteczności sortowni.
Wstępne konsultacje rynkowe prowadzono zasadniczo w dwóch modelach. W pierwszym przypadku WKR służyły identyfikacji projektu na wczesnym etapie przygotowania inwestycji. W drugim – stanowiły bezpośredni element przygotowania postępowania przetargowego i doprecyzowania przedmiotu zamówienia.
Dominacja podejścia technologicznego
Wstępne konsultacje rynkowe przeprowadzone w latach 2021-2025 w obszarze budowy i modernizacji sortowni w Polsce miały przede wszystkim charakter technologiczny. Uwaga koncentrowała się na rozwiązaniach procesowych – układzie przepływu odpadów, konfiguracji urządzeń, funkcjach linii oraz doświadczeniach eksploatacyjnych związanych z ich zastosowaniem. Istotnym elementem były również kwestie organizacyjne, takie jak harmonogram realizacji inwestycji czy kolejność etapów jej wdrożenia.
Znacznie mniejszą wagę przywiązywano natomiast do uwarunkowań systemowych i ekonomicznych, które w analizowanych przypadkach miały charakter pomocniczy. Ograniczały się one do określenia nakładów inwestycyjnych czy też funkcjonowania instalacji w dłuższej perspektywie. Nie oznacza to jednak, że zagadnienia ekonomiczne czy systemowe były całkowicie pomijane przez zamawiających w procesie przygotowywania inwestycji, który wykracza poza ramy WKR. Wśród analizowanych przypadków występowały również takie, w których brakowało spójnej wizji przedsięwzięcia, lub w których WKR miały charakter przede wszystkim proceduralny, z ograniczonym wpływem na ostateczny kształt inwestycji.
Z przeprowadzonej analizy wynikają dwa zasadnicze wnioski. Po pierwsze, w obszarze budowy i modernizacji sortowni dokonała się wyraźna zmiana: oficjalnie ogłaszane wstępne konsultacje rynkowe przestają być wyjątkiem i stają się coraz częściej stosowaną praktyką przygotowania inwestycji. Po drugie, potencjał, jaki daje to narzędzie pozostaje niewykorzystany w pełnym zakresie.
Przygotowanie merytoryczne jako kluczowy czynnik jakości WKR
Najsilniejszą zmienną różnicującą analizowane przypadki WKR okazał się poziom przygotowania merytorycznego zamawiającego. W sytuacjach, w których:
- wykorzystywano własne doświadczenie eksploatacyjne oraz zaangażowanie personelu,
- cele inwestycji były jasno określone,
- prowadzono analizę strumieni odpadów oraz uwarunkowań systemowych,
wstępne konsultacje rynkowe znacznie częściej przekładały się na wyższą jakość przygotowania inwestycji oraz większą spójność późniejszej dokumentacji przetargowej.
Decydującą rolę odgrywał w tym procesie zespół zamawiającego. Istotne było jego doświadczenie, znajomość procesów technologicznych, świadomość uwarunkowań ekonomicznych oraz podejście analityczne. Wykorzystanie własnych doświadczeń eksploatacyjnych pozwala formułować cele inwestycyjne w sposób realistyczny i adekwatny do specyfiki zakładu. Takie podejście sprzyja utrzymaniu kontroli nad kierunkiem inwestycji i ogranicza ryzyko podejmowania decyzji nieadekwatnych do rzeczywistych potrzeb instalacji.
Komentarz prawniczy:
Wstępne konsultacje rynkowe, czyli jak zamówić rozwiązanie „szyte na miarę”
Daniel Reck, adwokat zarządzający w Duraj Reck i Partnerzy:
Wstępne konsultacje rynkowe, choć wprost przewidziane w ustawie – Prawo zamówień publicznych, nie są poddane szczególnym rygorom. Sposób przeprowadzenia konsultacji pozostawiono zamawiającemu – to on decyduje, z kim będą prowadzone, czego będą dotyczyć oraz jak długo potrwają. Nie jest to odrębny tryb udzielenia zamówienia, lecz narzędzie służące przygotowaniu postępowania.
Ich podstawowym celem jest zebranie informacji od rynku jeszcze przed ogłoszeniem przetargu. Mówiąc wprost – zamawiający może zapytać potencjalnych wykonawców o dostępne rozwiązania technologiczne, modele realizacji czy realne koszty. Wiedza ta później przekłada się na sposób opisania przedmiotu zamówienia, wymagania techniczne czy warunki umowy. W efekcie rośnie szansa, że zamówienie będzie odpowiadało rzeczywistym potrzebom zamawiającego, a publiczne środki zostaną wydatkowane w sposób bardziej efektywny.
Mimo tych zalet wstępne konsultacje rynkowe wciąż są w Polsce wykorzystywane stosunkowo rzadko. Wielu zamawiających woli ogłosić postępowanie w oparciu o własną wiedzę, a ewentualne niedoskonałości opisu przedmiotu zamówienia korygować dopiero w trakcie postępowania. Często wynika to z obawy przed zarzutem nierównego traktowania wykonawców.
Obawy te są jednak w dużej mierze nieuzasadnione. Ryzyko można skutecznie ograniczyć poprzez zachowanie transparentności – w szczególności zapewnienie wszystkim potencjalnym wykonawcom dostępu do tych samych informacji i odpowiednie wydłużenie terminu składania ofert. W branżach wymagających specjalistycznej wiedzy technologicznej – jak choćby w sektorze sortowni odpadów – wstępne konsultacje rynkowe mogą mieć szczególną wartość. Pozwalają zamawiającemu zrozumieć możliwości rynku i uniknąć sytuacji, w której przetarg opisuje rozwiązania już nieaktualne albo niedostosowane do rzeczywistych potrzeb. W efekcie zamawiający może zamówić rozwiązanie „szyte na miarę”.
Strumień odpadów jako fundament przy budowie czy modernizacji sortowni odpadów komunalnych
Jedynie w niewielkiej części analizowanych przypadków wstępnych konsultacji rynkowych zamawiający dysponowali pogłębioną i aktualną analizą strumieni oraz morfologii odpadów. Podczas większości WKR odniesienia do strumieni miały charakter ogólny lub fragmentaryczny, a w części przypadków brakowało ich całkowicie. W bieżących warunkach funkcjonowania sortowni, wyzwań oraz zachodzących zmian stanowi to istotną lukę w przygotowaniu inwestycji, która ma coraz większe znaczenie dla efektywności inwestycji.
Analiza strumieni i ich struktury powinna być traktowana jako jeden z kluczowych elementów przygotowania budowy lub modernizacji sortowni. Obejmuje ona identyfikację rodzajów strumieni, ich wolumenu, zmienności w czasie oraz składu morfologicznego. Równie istotne jest uwzględnienie sezonowości oraz wpływu czynników regulacyjnych, takich jak wdrożenie systemu kaucyjnego czy projektowanego systemu ROP.
Znaczenie tej analizy będzie w kolejnych latach rosło – zarówno ze względu na dynamiczne zmiany systemowe, jak i na zróżnicowanie lokalnych warunków funkcjonowania poszczególnych instalacji. Brak aktualnych badań strumieni odpadów oznacza projektowanie instalacji w warunkach niepewności danych wejściowych. To z kolei powoduje, że podejmowanie decyzji inwestycyjnych odbywa się przy podwyższonym poziomie ryzyka technologicznego i ekonomicznego.
Sortownie odpadów komunalnych – technologia jako narzędzie realizacji celów
Poziom przygotowania merytorycznego oraz zaangażowanie zespołu zamawiającego wprost przekładają się na pierwszy etap WKR – diagnozę stanu istniejącego i określenie celów inwestycyjnych. Warto zaznaczyć, że wstępne konsultacje rynkowe nie powinny rozpoczynać się od pytania: „jakie urządzenia zastosować?”, lecz od odpowiedzi na trzy pytania podstawowe. Brzmią one następująco: jaki problem ma zostać rozwiązany? Jakie są rzeczywiste potrzeby ilościowe i jakościowe? Jakie cele ma realizować inwestycja?
Bez takiej diagnozy konsultacje łatwo sprowadzają się do przeglądu dostępnych technologii lub katalogów urządzeń. Tymczasem celem WKR nie jest prezentacja rozwiązań, lecz ich selekcja i dopasowanie do jasno zdefiniowanych potrzeb oraz celów przedsięwzięcia.
W analizowanych przypadkach zamawiający w zdecydowanej większości potrafili wskazać kierunek inwestycyjny, a często także skonkretyzować swoje cele. Kluczowe znaczenie ma jednak ich parametryzacja. Bez niej trudno ocenić, czy inwestycja rzeczywiście realizuje zakładane cele.
Rozwiązania technologiczne mają charakter wtórny wobec potrzeb i celów. Technologia jest narzędziem służącym osiągnięciu określonych rezultatów – zgodnie z zasadą efektywnego i celowego wydatkowania środków publicznych (por. art. 44 ust. 3 pkt 1 lit. b ustawy o finansach publicznych). Właściwe rozwiązanie to takie, które w danych warunkach najpełniej odpowiada na zidentyfikowane problemy i pozwala osiągnąć założone efekty. Oznacza to również, że nie każde rozwiązanie technologiczne jest adekwatne w każdej sytuacji.
Zasada efektywności w zamówieniach publicznych
Zamawiający może samodzielnie przygotować się merytorycznie, przeprowadzić analizę strumieni oraz określić potrzeby i cele. Jednak w zdecydowanej większości przypadków nie jest w stanie określić i zweryfikować możliwej do zastosowania technologii. Taka sytuacja rodzi potrzebę dialogu z wykonawcami3. Z kolei bez znajomości dostępnych rozwiązań technologicznych nie jest możliwe przeprowadzenie pełnej i rzetelnej oceny planowanej inwestycji. Wymiarami takiej oceny powinny być:
- skuteczność technologiczna – rozumiana w sposób ogólny jako optymalny dobór rozwiązań technologicznych odpowiadających potrzebom i umożliwiających realizację założonych celów inwestycji,
- efektywność przedsięwzięcia – rozumiana jako uzyskanie najlepszych efektów przy danych nakładach (por. art. 44 ust. 3 pkt 1 ustawy o finansach publicznych).
Dlatego istotnym elementem przygotowania inwestycji są analizy ekonomiczne, obejmujące wariantowanie rozwiązań inwestycyjnych oraz badanie wrażliwości przedsięwzięcia na zmiany założeń. Celem tych analiz jest opracowanie spójnego i realistycznego modelu biznesowego funkcjonowania instalacji.
W warunkach zmiennych uwarunkowań rynkowych oraz niepewności regulacyjnej (w tym w zakresie ROP) istotnym elementem takiego modelu powinna być elastyczność sortowni – rozumiana jako zdolność do operacyjnej adaptacji do zmieniających się warunków funkcjonowania.
Brak rozwiniętego komponentu ekonomicznego stanowi drugą najistotniejszą lukę zidentyfikowaną w analizie omawianych przypadków WKR. Taki stan rzeczy może wynikać z przyjmowania postawy reaktywnej, zamiast długofalowego podejścia strategicznego. Tymczasem to właśnie uwarunkowania ekonomiczne przesądzają o trwałości systemu. Wymiar ekonomiczny wyznacza fundamenty funkcjonowania instalacji. Technologia natomiast, pozbawiona analizy ekonomicznej, nie gwarantuje efektywności. Patrząc z takiej perspektywy, WKR mogą stanowić element nie tylko projektowania instalacji, ale również systemu gospodarki odpadami w skali regionalnej.
Od konsultacji do dokumentacji zamówienia
Analiza trzydziestu przypadków wstępnych konsultacji rynkowych wskazuje na jeszcze jedną istotną zależność. Wysoki poziom przygotowania merytorycznego zamawiającego, jednoznaczne zdefiniowanie potrzeb i celów – z uwzględnieniem zmieniających się uwarunkowań systemowych i rynkowych – a także realny dialog w trakcie WKR, znacząco zwiększają prawdopodobieństwo powodzenia inwestycji. Warunkiem jest jednak przełożenie wniosków z konsultacji na dokumentację przetargową.
Jeżeli wypracowane podczas WKR rozwiązania, parametry i założenia nie znajdują odzwierciedlenia w dokumentacji późniejszego zamówienia, konsultacje tracą swój zasadniczy sens i stają się etapem czysto formalnym, nie wpływającym realnie na kształt inwestycji w sortownie odpadów komunalnych.
Kluczowe w tym zakresie pytanie brzmi: czy w danym przypadku WKR zostaną potraktowane jako narzędzie budowy trwałej i efektywnej instalacji, czy jedynie jako proceduralny krok poprzedzający przetarg?
Znaczenie WKR dla jakości inwestycji w sortownie odpadów komunalnych
Analiza trzydziestu przypadków wstępnych konsultacji rynkowych prowadzonych w latach 2021-2025 pokazuje, że WKR stają się coraz częściej wykorzystywanym narzędziem przygotowania inwestycji w sektorze sortowni odpadów komunalnych. Jednocześnie ich potencjał nie jest jeszcze w pełni wykorzystywany. Bowiem dominujące podejście technologiczne nie zawsze idzie w parze z pogłębioną analizą strumieni, uwarunkowań systemowych i ekonomiki przedsięwzięcia.
O jakości inwestycji nie przesądza samo przeprowadzenie WKR, lecz sposób ich wykorzystania. Tam, gdzie konsultacje stanowią element świadomego procesu identyfikacji potrzeb, parametryzacji celów i doboru odpowiadających im rozwiązań technologicznych, stają się one realnym instrumentem ograniczania ryzyka inwestycyjnego i narzędziem służącym efektywności inwestycji. W przeciwnym razie pozostają tylko etapem proceduralnym, nie wpływającym istotnie na powstającą instalację.
Źródła:
- Wstępne konsultacje rynkowe – dokumenty wzorcowe, https://www.gov.pl/web/uzp/dokumenty-wzorcowe–wstepne-konsultacje-rynkowe, dostęp: 03.03.2026.
- Regulamin przeprowadzania wstępnych konsultacji rynkowych, https://www.gov.pl/web/uzp/dokumenty-wzorcowe–wstepne-konsultacje-rynkowe, dostęp: 03.03.2026.
- M. Klimek, Modernizacja sortowni odpadów komunalnych – jak ją przygotować? Rola wstępnych konsultacji rynkowych, https://wastetoeconomy.com/modernizacja-sortowni-odpadow-jak-przygotowac-rola-wstepnych-konsultacji-rynkowych/, dostęp: 03.03.2026.
graf. na otwarcie Sozosfera/Canva AI (obrazek ilustracyjny)
Artykuł został również opublikowany na stronie wastetoeconomy.com, na której autor – Marek Klimek – publikuje szereg artykułów i informacji na temat racjonalnej gospodarki odpadami, w tym systemu kaucyjnego i ROP. Autor zwraca uwagę, że skuteczne rozwiązania problemów znajdują się przede wszystkim na poziomie, na którym się one pojawiają, czyli w obszarze gospodarki i mechanizmów ekonomicznych.
