Nowy projekt Krajowego Planu Gospodarki Odpadami

Ministerstwo Środowiska udostępniło nowy projekt Krajowego Planu Gospodarki Odpadami¹ (KPGO). Konsultacje społeczne trwały do 25 kwietnia br., teraz pozostaje oczekiwanie na ustosunkowanie się projektodawcy do argumentów różnych środowisk.

Projekt KPGO zawiera statystyki opisujące obecny stan rzeczy w zakresie systemu gospodarki odpadami, a ponadto proponuje daleko idące zmiany w nadchodzących latach. Póki co, Polska nie spełnia założeń wynikających z unijnych regulacji w obszarze gospodarowania odpadami. To jednak nie tylko kwestia ambicji, ale także twardych zobowiązań. Aby im sprostać, rząd zaproponował omawiany projekt, którego ostateczny kształt poznamy w nadchodzących tygodniach. Bardzo istotna pozostaje kwestia efektywności tych zmian, tak by nie zostały wprowadzone tylko na papierze.

Gospodarka o obiegu zamkniętym

2 grudnia 2015 r. Komisja Europejska zaproponowała pakiet zmian², który ma być bodźcem do przejścia UE na gospodarkę o obiegu zamkniętym, czyli taką, gdzie wartość i przydatność produktów ma być utrzymywana możliwie najdłużej, przy jednoczesnym dążeniu do wytwarzania jak najniższej ilości odpadów i wykorzystania zasobów naturalnych w możliwie najmniejszej ilości. Zużyte produkty i odpady mają być bowiem w możliwie wysokim stopniu wykorzystane ponownie. Taki sposób zarządzania ma poprawić konkurencyjność i przyczynić się do wzrostu gospodarczego. Komisja liczy, że wdrożenie tego pakietu może przynieść 600 mld euro oszczędności dla gospodarki europejskiej, głównie dzięki oszczędnościom w sektorach ponownego użycia/wytwarzania, tj. np. w branży RTV i AGD. Te ogólne cele realizują rozmaite programy i działania, zawarte w różnych dokumentach Komisji. W tym artykule skupiono się w szczególności na kwestiach dotyczących gospodarowania odpadami.

Europa traci ok. 600 mln ton materiałów rocznie – są one zawarte w odpadach, które nie zostały poddane recyklingowi. Średniej wielkości kraj europejski odzyskuje ok. 40% odpadów, jednak dysproporcje w tym zakresie są bardzo duże – w zależności od państwa członkowskiego, poziom odzysku waha się od 5% do nawet 80%. Komisja planuje tymczasem osiągnięcie następujących celów:

objęcie recyklingiem 65% odpadów komunalnych do 2030 r.,
objęcie recyklingiem 75% odpadów opakowaniowych do 2030 r.,
ograniczenie ilości wszystkich składowanych odpadów do 10% w 2030 r.,
dostosowanie sposobu wykorzystywania funduszy strukturalnych do celów zawartych w prawie UE,
wypracowanie systemu faworyzującego producentów oferujących produkty ekologiczne i zachęcających do ich odzysku i recyklingu,
uproszczenie definicji odpadu oraz ujednolicenie metod obliczeniowych.

Komisja Europejska nie stara się więc wyciągnąć średniej, lecz podnosi poprzeczkę dla państw członkowskich, które najsłabiej radzą sobie z wyzwaniami w zakresie gospodarowania odpadami.

W kontekście odpadów – trzeba gonić Unię

Nowy projekt KPGO przedstawia nie tylko założenia na przyszłość, ale także obecną sytuację w obszarze gospodarki odpadami w Polsce. Z danych Ministerstwa Środowiska wynika, że w 2014 r. udział czterech, poddanych recyklingowi frakcji – papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła – w całości odebranych odpadów wynosi jedynie 9,37%. Tymczasem rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie poziomów recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami niektórych frakcji odpadów komunalnych przewiduje, że poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia odpadów (papieru, metalu, tworzyw sztucznych, szkła) ma wynieść minimum 50% na koniec 2020 r. Dane statystyczne nie dają szans na spełnienie krajowych i unijnych wymogów.

W obliczu tego wyzwania, ale także wobec regulacji prawnych, Ministerstwo Środowiska przygotowuje polską strategię osiągnięcia ww. celów. W naszym kraju (i nie tylko) ogromnym problemem jest stopień marnotrawienia żywności i brak funkcjonującego we właściwy sposób systemu selektywnego zbierania bioodpadów. Opublikowany w kwietniu projekt KPGO, w wersji sprzed uwzględnienia postulatów sformułowanych w ramach konsultacji społecznych, wyznacza cele, które częściowo przewyższają jeszcze unijne wymogi, bowiem zakładają osiągnięcie:

poziomu recyklingu frakcji papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła z odpadów komunalnych w wysokości min. 50% do 2020 r. oraz min. 60% do 2025 r.,
poziomu recyklingu ogółu odpadów komunalnych w wysokości min. 30% do 2020 r.,
maksymalnego wymiaru termicznie przekształcanych odpadów komunalnych do 30% do 2020 r.,
ograniczenia ilości odpadów ulegających biodegradacji kierowanych na składowiska w taki sposób, aby do 2020 r. ich poziom nie przekraczał 35% masy tych odpadów wytworzonych w 1995 r.

Ponadto założono utrzymanie poziomów odzysku i recyklingu opakowań i odpadów opakowaniowych na poziomie określonym w Ustawie z 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (DzU z 2013 r. poz. 888, z późn. zm.).

Szczególnie istotnym punktem projektu KPGO jest już pierwszy etap procesu gospodarowania odpadami, czyli ich zbieranie. Ministerstwo proponuje obowiązkowe objęcie wszystkich właścicieli nieruchomości, na których zamieszkują mieszkańcy, systemem selektywnego zbierania odpadów. Ponadto w całym kraju ma zostać wprowadzony system selektywnego zbierania odpadów zielonych i innych bioodpadów do 2021 r. Oprócz tego, projekt KPGO zakłada wdrożenie nowych działań w zakresie edukacji, usuwania nielegalnych składowisk i nowego systemu monitorowana gospodarki odpadami. Zaproponowano też szczegółowe cele w odniesieniu do odpadów poużytkowych:

olejów odpadowych – zapobieganie ich powstawaniu, odzysk na poziomie 50%, regeneracja minimum 35%,
zużytych opon – odzysk w wysokości co najmniej 75%, recykling na poziomie przynajmniej 15%,
baterii i akumulatorów – zbieranie zużytych baterii i akumulatorów przenośnych w wysokości co najmniej 45% masy wprowadzonych baterii i akumulatorów, zwiększenie wydajności recyklingu poszczególnych rodzajów baterii,
sprzętu elektronicznego i elektrycznego (ZSEE) – zbieranie na poziomie 40% średniorocznej may sprzętu wprowadzanego (a od 2021 65% albo 85% masy zużytego sprzętu wytworzonego w kraju), zwiększenie poziomu recyklingu w poszczególnych grupach sprzętu.

Ponadto w projekcie KPGO zawarte są również szczegółowe, określone w procentach, plany dotyczące innych odpadów – niebezpiecznych, budowlanych, osadów ściekowych, morskich i innych „problemowych”.

Plany a rzeczywistość

Z dostępnych danych wynika, że aż 90% gmin w Polsce prowadzi selektywną zbiórkę, ale tylko 10% osiąga poziomy wynikające z dokumentów przygotowywanych na szczeblu Unii Europejskiej³. Wielkim wyzwaniem będzie stworzenie jednolitego systemu segregacji o wymiarze ogólnokrajowym, który sprosta oczekiwaniom. Proponowane zmiany to nie tylko kwestie prawne, ale w pewnym sensie także kulturowe i społeczne. Dla ich skuteczności niezbędny będzie kompleksowy monitoring i rzetelna ocena wdrażania KPGO na poziomie krajowym, tym bardziej, że Komisja Europejska już zapowiedziała zwiększenie zakresu działań w tym obszarze. Ciężar tego zadania spadnie na samorządy wojewódzkie, które w sprawozdaniach z realizacji wojewódzkich planów gospodarki odpadami będą zamieszczały m.in. wykazy instalacji do zagospodarowania odpadów komunalnych oraz innych odpadów wraz z podaniem (co najmniej) nazwy, adresu, zdolności przerobowych oraz masy odpadów przetworzonych w danym okresie. Następnie zostanie przeprowadzona analiza dotycząca zdolności potencjalnej oraz faktycznych nadwyżek lub niedoborów w zakresie mocy przerobowej w oparciu o szczegółowe wskaźniki.

Z całościową oceną KPGO należy wstrzymać się do momentu opublikowania jego ostatecznej wersji, jednak już teraz widać, że – w kontekście obecnych danych – Ministerstwo Środowiska zakłada daleko idące modyfikacje, które bez zmiany nawyków (choćby poprzez różnorodne inicjatywy społeczne) nie spowodują rozwiązania najpowszechniejszych problemów. Dotyczy to choćby – najtrudniejszego obecnie do wdrożenia – realnego selektywnego zbierania odpadów. Na nic bowiem nie zda się planowana zmiana, przewidująca obowiązkowość w tym zakresie, jeśli za planami na papierze nie pójdzie sensowne rozwiązanie problemu w praktyce – egzekwowanie segregowania odpadów. Statystyki dotyczące liczby gmin prowadzących selektywną zbiórkę przedstawiają mylny obraz sytuacji, bowiem – jak wskazują powyższe dane – większość gospodarstw domowych, mimo złożonych deklaracji o selektywnej zbiórce, i tak gromadzi odpady w sposób nieselektywny – jako zmieszane odpady komunalne. Nie ulega więc wątpliwości, że projekt KPGO stawia przed nami ambitne cele, które później będą musiały się zmaterializować w praktyce. Czy to się uda?

Źródło: