18 grudnia 2014 r. Prezydent RP podpisał Ustawę z 28 listopada 2014 r. o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU z 2015 r. poz. 87 – u.c.p.g.). Nowelizacja ta w dużej mierze ma charakter porządkujący i doprecyzowujący dotychczasowe wątpliwości, wynikające z rozmaitych możliwości interpretacyjnych.
Ustawa wprowadza szereg zmian dla poszczególnych jej odbiorców – właścicieli nieruchomości, gmin, podmiotów odbierających odpady komunalne oraz prowadzących punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK) i regionalne instalacje do przetwarzania odpadów komunalnych (RIPOK). Trzeba przyznać, że ustawodawca postawił krok naprzód w celu rozwiązania dotychczasowych problemów w tym obszarze, ale – niestety – wyraźnie widać, iż w nowelizacji brakuje tzw. ostatniego słowa.
Zmiany dla właścicieli nieruchomości i gmin
Z punktu widzenia celowości ustawy w jej pierwotnych założeniach, najistotniejszą zmianą jest odwrócenie podejścia przy ustalaniu stawek opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Mimo że jednym z głównych celów nowelizacji ustawy u.c.p.g. z 2011 r. było zainicjowanie selektywnego zbierania odpadów komunalnych, dotychczasowy sposób określania stawki opłaty za gospodarowanie odpadami przeczył takiemu rozumowaniu. Według obowiązujących do tej pory przepisów, za podstawę uważano stawkę za odpady niepoddane segregacji, czyli zmieszane, zaś zastosowanie niższej stawki było niejako „nagrodą” za selektywne zbieranie. W ten sposób właścicielom nieruchomości pozostawiono „furtkę”, dającą możliwość wyboru metody zbierania odpadów komunalnych „u źródła”, co było absolutnie sprzeczne z całą ideologią znowelizowanej ustawy. Segregacja odpadów miała być obowiązkiem właścicieli nieruchomości, a nie ich dobrą wolą.
Zapisy o sposobie kształtowania opłat stały więc w sprzeczności z podstawowymi zamierzeniami ustawodawcy. Aktualna zmiana ustawy u.c.p.g. „prostuje” te „nieszczęśliwe” założenia i przyjmuje jako stawkę podstawową opłatę za odpady zbierane w sposób selektywny. W przypadku nieprzestrzegania obowiązku segregacji będzie natomiast stosowana wyższa, „sanacyjna” stawka opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi.
W odniesieniu do samych opłat ustawodawca również uporządkował przepisy. W nowym brzmieniu ustawy doprecyzowano sposób uiszczania opłaty w przypadku zmiany miejsca zamieszkania i przeniesienie się mieszkańca do innej gminy w trakcie jednego miesiąca. Wówczas opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi uiści on w gminie, w której dotychczas zamieszkiwał, a w nowym miejscu zamieszkania – będzie regulował należności związane z gospodarowaniem odpadami od miesiąca następnego.
Ustawa rozstrzyga też kwestię ponoszenia opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi w przypadku prowadzenia w części lokalu mieszkalnego działalności gospodarczej w postaci obsługi biurowej. W takich przypadkach obowiązywać będzie opłata w wysokości jak za nieruchomość zamieszkaną. Jest to rozsądny krok ustawodawcy, ponieważ wymieniona działalność w zasadzie nie różni się pod względem wytwarzania odpadów komunalnych od prowadzenia gospodarstwa domowego.
Określono także zasady ustalania stawek opłat w przypadku szczególnego rodzaju nieruchomości, a mianowicie takich, na których znajdują się domki letniskowe wykorzystywane jedynie przez część roku, czy prowadzone są usługi hotelarskie. W pierwszym przypadku stawka opłaty ma być ryczałtowa i ustala się ją jako iloczyn średniej ilości odpadów z terenów rekreacyjnych danej gminy, wyrażonej w liczbie pojemników oraz stawki opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi przyjętymi w gminie za pojemnik. W drugim przypadku ustawodawca dopuszcza z kolei możliwość, by opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi stanowiła iloczyn ilości zużytej wody z danej nieruchomości oraz stawki opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi na nieruchomościach zamieszkanych.
Ponadto uchwała określająca termin, częstotliwość i tryb uiszczania opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi ma wskazywać, czy należy ją wpłacać „z dołu” czy „z góry”.
Uproszczono też sposób postępowania z deklaracjami w przypadku zmiany stawki opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi. W takiej sytuacji ustalenie nowej wysokości opłaty będzie następowało w drodze korekty deklaracji, dokonanej przez gminę z urzędu, a właściciel nieruchomości będzie o tym informowany wyłącznie w drodze zawiadomienia.
Nowelizacja określa również zasady ustalania maksymalnych stawek opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi, według tzw. przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na jedną osobę ogółem. Będzie on ogłaszany przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, w drodze obwieszczenia, w pierwszym kwartale każdego roku za rok poprzedni.
Ustawodawca uzupełnił pojęcie właściciela nieruchomości oraz doprecyzował, na kim spoczywają obowiązki wynikające z ustawy, w przypadku gdy kilka podmiotów jednocześnie spełnia definicję właściciela nieruchomości. Dopuszczono zawarcie pomiędzy nimi umowy, w której zostanie wskazany podmiot odpowiedzialny za wykonywanie obowiązków ustawowych.
Wedle obciążenia spółdzielni mieszkaniowych i wspólnot mieszkaniowych obowiązkiem wykonywania zadań właściciela nieruchomości wspólnej oraz właściciela lokalu, podmioty te uzyskały w znowelizowanej ustawie narzędzie prawne do żądania od właściciela lokalu, osoby, której służy spółdzielcze prawo do lokalu, lub osoby faktycznie zamieszkującej lokal informacji niezbędnych do ustalenia wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi.
Doprecyzowano ponadto regulacje dotyczące selektywnego zbierania odpadów komunalnych. Podstawowe rodzaje odpadów komunalnych, objęte tym obowiązkiem, wskazuje ustawa u.c.p.g., zaś dodatkowe rodzaje – jednolicie na obszarze kraju – może wskazać rozporządzenie Ministra Środowiska.
Jednocześnie gmina – w uzasadnionych przypadkach – będzie mogła wprowadzić obowiązek selektywnego zbierania jeszcze innych odpadów komunalnych, wyszczególnionych w przyjętym przez radę regulaminie utrzymania czystości i porządku.
W obliczu konieczności organizowania przez gminy przetargów na odbieranie lub na odbieranie i zagospodarowanie odpadów komunalnych ustawodawca wskazał, jak ma wyglądać specyfikacja istotnych warunków zamówienia (SIWZ). W przypadku przetargu na odbieranie odpadów od właścicieli nieruchomości w SIWZ-ie gmina musi określić instalacje, w szczególności RIPOK-i, do których podmiot wywożący odpady komunalne jest obowiązany przekazać odebrane od mieszkańców odpady. Z kolei w przetargu na odbieranie i zagospodarowanie odpadów zamawiający zobowiązuje firmy do wskazania takich instalacji w ofercie. Natomiast w przypadku niewielkich ilości odebranych odpadów wysegregowanych, które nie podlegają przekazaniu do RIPOK-u, możliwe będzie wskazanie podmiotu zbierającego te odpady. Zapisy w SIWZ-ie będą musiały mieć, naturalnie, swoje odzwierciedlenie w umowie z przedsiębiorcą, który wygra przetarg.
Ze względu na liczne zmiany w ustawie, dotychczasowe akty prawa miejscowego:
- regulaminy utrzymania czystości i porządku w gminach,
- uchwały w sprawie częstotliwości i trybu uiszczania opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi,
- uchwały w sprawie wzoru deklaracji o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi oraz warunkach i trybie składania deklaracji za pomocą środków komunikacji elektronicznej,
- uchwały w sprawie szczegółowego sposobu i zakresu świadczenia usług w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości i zagospodarowania tych odpadów, w zamian za uiszczoną przez właściciela nieruchomości opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi,
- uchwały w zakresie rodzajów dodatkowych usług świadczonych przez gminę w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości i zagospodarowania tych odpadów oraz wysokości cen za te usługi,
zachowują swoją ważność, nie dłużej jednak niż 18 miesięcy od dnia wejścia w życie powołanej ustawy, tzn. maksymalnie do 1 sierpnia 2016 r.
Zmiany dla prowadzących PSZOK-i
W nowelizacji doprecyzowano, że PSZOK-i mają mieć charakter stacjonarny, co automatycznie wyklucza zastosowanie zbiórki mobilnej jako dopełnienia obowiązku utworzenia PSZOK-u. Rozwiano też wątpliwość dotyczącą charakteru podmiotu prowadzącego PSZOK. Wskazano, że nie wymaga on wpisu do rejestru działalności regulowanej, a jest zbierającym odpady – w świetle rozumienia ustawy o odpadach z 2012 r. Koniecznie trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż ustawa zmieniająca u.c.p.g. wprowadza również kilka zmian we wspomnianej ustawie o odpadach. Jedną z nich jest zwolnienie PSZOK-ów prowadzonych samodzielnie przez gminę (lub wspólnie z innymi gminami) z obowiązku uzyskiwania zezwoleń na zbieranie odpadów.
Ze względu na różnorodność funkcjonujących do tej pory PSZOK-ów ustawodawca określił też minimalny zakres rodzajów odpadów, które należy przyjmować w tych punktach. Mają to być przeterminowane leki i chemikalia, zużyte baterie i akumulatory, zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny, meble i inne odpady wielkogabarytowe, zużyte opony, odpady zielone oraz odpady budowlane i rozbiórkowe stanowiące odpady komunalne, a także odpady komunalne, które mogą zostać wskazane w odrębnym rozporządzeniu Ministra Środowiska.
Nie sposób w tym miejscu pominąć faktu, że rozważana nowelizacja u.c.p.g. wprowadzając zmiany w przywołanej wyżej ustawie o odpadach, wprowadza jednocześnie nowe zakazy dotyczące zbierania odpadów, mające wpływ na działalność PSZOK-ów. Otóż dotychczasowy zakaz zbierania zmieszanych odpadów komunalnych oraz odpadów zielonych poza obszarem regionu gospodarki odpadami komunalnymi, na którym zostały wytworzone, zastąpiono zakazem zbierania tych odpadów poza miejscem wytwarzania. Tym samym zmiana ta wywoływałaby skutek uniemożliwiający wykonywanie obowiązku zbierania odpadów zielonych w PSZOK-ach, wynikającego z ustawy u.c.p.g. Dlatego też w tej kwestii Ministerstwo Środowiska zamieściło interpretację na swojej stronie internetowej, wskazując, że do odpadów komunalnych mają zastosowanie w pierwszej kolejności przepisy u.c.p.g., a przepisy ustawy o odpadach stosuje się tylko w sprawach dotyczących odpadów komunalnych nieuregulowanych w ustawie u.c.p.g. Tym samym, wedle powyższych wyjaśnień, prowadzących PSZOK-i nie dotyczy zakaz zbierania odpadów zielonych poza miejscem wytwarzania. Jednakże nie dostrzeżono jeszcze innego zagrożenia w obliczu nowych zakazów, a mianowicie funkcjonowania stacji przeładunkowych zmieszanych odpadów komunalnych. Taki obiekt jest typowym miejscem zbierania odpadów. Nie ma natomiast żadnych przepisów szczegółowych, dotyczących takich stacji w ustawie u.c.p.g., a więc nie można doszukiwać się szczególnych warunków postępowania z odpadami komunalnymi w takim miejscu. Mało tego – w nowelizacji u.c.p.g. ustawodawca wskazał, że zmieszane odpady komunalne mają być bezpośrednio przekazywane do RIPOK-ów. Przywołany zatem zakaz zbierania zmieszanych odpadów komunalnych poza miejscem wytwarzania potwierdza niemożność funkcjonowania stacji przeładunkowej, w której następowałoby zbieranie odpadów, polegające na gromadzeniu ich przed transportem do miejsc odzysku czy unieszkodliwiania.
Wobec problemu przekazywania do PSZOK-ów dużych ilości odpadów ustawa wprowadza możliwość ograniczenia ilości niektórych ich rodzajów przyjmowanych w punktach. Chodzi o odpady zielone, zużyte opony, gruz oraz odpady wielkogabarytowe. Takie ograniczenie musi jednak zostać zapisane w stosownej uchwale rady.
W przypadku zbierania w PSZOK-ach odpadów zielonych zobowiązano prowadzących te obiekty do przekazywania tego rodzaju odpadów bezpośrednio do RIPOK-ów. Selektywnie zebrane odpady innego rodzaju mogą być natomiast przekazywane do instalacji odzysku lub unieszkodliwiania bezpośrednio lub poprzez innego zbierającego odpady.
Do tej pory po stronie podmiotów prowadzących PSZOK-i nie istniał obowiązek sprawozdawczy, który byłby wskazany bezpośrednio w ustawie u.c.p.g. Nastręczało to pewną trudność w uzyskaniu przez samorządy danych do sporządzenia rocznych sprawozdań gminnych o gospodarowaniu przez nie odpadami komunalnymi. Obowiązek przekazywania informacji przez podmioty prowadzące PSZOK-i gmina mogła uregulować co najwyżej w drodze umowy. Obecny zapis zobowiązuje takie podmioty do corocznej sprawozdawczości o gospodarowaniu odpadami komunalnymi. Natomiast w przepisach przejściowych ustawodawca wyjaśnia, że pierwsze sprawozdanie należy złożyć za rok 2015. Za niedopełnienie tego obowiązku została przewidziana kara pieniężna.
Zmiany dla „przewoźników”
Ustawa u.c.p.g. rezygnuje z obowiązku przekazywania przez przedsiębiorców odbierających odpady komunalne pozostałości przeznaczonych do składowania z ich sortowania do RIPOK-ów, ponieważ tego rodzaju odpady nie są wytwarzane na obsługiwanych nieruchomościach lecz w sortowniach odpadów.
Wyjaśniono natomiast przepis określający sposób przekazywania odpadów przez odbierających odpady komunalne kolejnym posiadaczom. I tak w przypadku odebranych selektywnie odpadów istnieje możliwość przekazywania ich do instalacji odzysku czy unieszkodliwiania, bezpośrednio lub przez podmiot zbierający odpady, natomiast zmieszane odpady komunalne oraz odpady zielone ustawodawca nakazuje przekazywać wyłącznie bezpośrednio do RIPOK-ów.
Ustawa wprowadza też zmiany w obowiązkach sprawozdawczych podmiotów odbierających odpady komunalne poprzez zmniejszenie częstotliwości przedkładania sprawozdań do gminy. Zrezygnowano z obowiązku kwartalnego na rzecz sprawozdawczości półrocznej, przy czym sprawozdania za 2014 r. składa się jeszcze według starych zasad.
Zmiany dla prowadzących RIPOK-i
Na prowadzącego RIPOK nałożono dodatkowy obowiązek zawarcia umowy z PSZOK-iem na zagospodarowanie odpadów zielonych. Z kolei umowa, która do tej pory była obowiązkowo zawierana przez eksploatatora RIPOK-u z podmiotami odbierającymi odpady komunalne, działającymi w ramach danego regionu, ma obejmować już tylko zagospodarowanie odpadów zielonych i zmieszanych odpadów komunalnych. Wobec braku konieczności przekazywania pozostałości z sortowania odpadów komunalnych przeznaczonych do składowania do instalacji regionalnych, dotychczasowe zapisy ustawowe byłyby bezzasadne.
Dodatkowym obowiązkiem prowadzących RIPOK-i będzie również przekazywanie odpowiednio przedsiębiorcy odbierającemu odpady komunalne od właścicieli nieruchomości lub gminie, z którymi ma zawarte umowy, określonych ustawowo informacji, niezbędnych do sporządzania sprawozdań o gospodarowaniu odpadami komunalnymi. Niewywiązywanie się z tego obowiązku skutkować będzie karą pieniężną.
