Bardzo chwytliwe hasło „gospodarki o obiegu zamkniętym” (ang. circular economy) opanowało debatę w Brukseli jako „cudowne” rozwiązanie dla europejskiej ekonomii oraz wyczerpujących się zasobów naturalnych. Ukierunkowanie na tego rodzaju koncepcje nieobce jest również Polsce. Coraz częściej bowiem temat gospodarki o obiegu zamkniętym – niczym magnes – przyciąga na licznie organizowane seminaria i konferencje (czytaj więcej).
Owszem, Komisja Europejska (KE) „złapała bakcyla”, tak samo jak rządy krajów członkowskich i wielkie korporacje międzynarodowe. Nic dziwnego, te nowe modele biznesowe niosą za sobą ogromny potencjał ekonomiczny, a jednocześnie przyczyniają się do zachowania zasobów naturalnych i obniżenia emisji gazów cieplarnianych. To dobrze, ważne jednak, aby cały koncept „circular economy” nie został zepsuty próbami wykorzystania go do „wyprania brudnych” praktyk. Szeroki, ale płytki i łapczywy entuzjazm wobec tego pomysłu może bowiem doprowadzić do jego erozji.
Jak wdrożyć gospodarkę o obiegu zamkniętym?
Co zatem zrobić, aby umożliwić pełne zrozumienie i realne podejście do tej idei, barier jej wprowadzenia, wymagań nadrzędnych dla pełnego i płynnego wdrożenia gospodarki cyrkulacyjnej w Europie?
Aktualnie KE zbiera informacje na temat oczekiwań różnych zainteresowanych podmiotów co do gospodarki o obiegu zamkniętym. Tym interesariuszem może być każdy: zarówno osoba fizyczna, jak i organizacja pozarządowa, administracja publiczna czy przedsiębiorstwo. Im pełniejszy obraz możliwości, oczekiwań i wyzwań zostanie przekazany Komisji, tym lepszą propozycję płynnej transformacji w bezodpadową gospodarkę o obiegu zamkniętym będzie ona mogła przedstawić pod koniec 2015 r.
Komisja udostępniła dwa kwestionariusze dostępne on-line:
- Publiczna konsultacja nt. gospodarki obiegowej. Zakończenie konsultacji 20 sierpnia br.
- Publiczna konsultacja nt. funkcjonowania rynków odpadów w UE. Zakończenie konsultacji 4 września br.
Na stronach kampanii Make Resources Count (www.makeresourcescount.eu) można zgłębić elementy każdego pytania oraz przeczytać o możliwych odpowiedziach, co z pewnością pomoże w sformułowaniu opinii nt. gospodarki o obiegu zamkniętym.
Rynek zasobów wtórnych motorem napędowym gospodarki obiegowej
Obie konsultacje mają wspólne elementy. Jednym z dwóch kluczowych elementów gospodarki obiegowej jest ambitna gospodarka odpadami (drugim elementem jest ekoprojektowanie). Aby możliwe było osiągnięcie ambitnych poziomów recyklingu, potrzebny jest stabilny i rozwijający się rynek zasobów wtórnych, pochodzących z recyklingu odpadów. Rynek ten będzie stanowił motor napędowy dla wszelkich działań dotyczących zintensyfikowania recyklingu, segregacji odpadów, a nawet ponownego wykorzystania całych produktów lub ich podzespołów, bez potrzeby przetworzenia. KE szacuje, że rynki te mogą zapewnić nawet 400 tys miejsc pracy w całej UE. Cała gospodarka obiegowa niesie za sobą potencjał wygenerowania nawet 2 mln nowych miejsc pracy, wliczając w to nowe modele biznesowe i ekoprojektowanie1. Konsultacje te mają na celu zidentyfikowanie przeszkód w rozwoju tych rynków w UE. Jednym z głównych problemów jest brak narzędzi hamujących „ucieczkę” odpadów do krajów pozaeuropejskich, gdzie standardy ochrony środowiska są o wiele niższe, co powoduje znaczne zanieczyszczenie. W ten sposób Europa eksportuje zanieczyszczenia, a importuje bezrobocie. To z pewnością nie jest zrównoważone rozwiązanie. Aby chronić rodzime rynki surowców wtórnych, Europa powinna wprowadzić ujednolicowne systemy opłat środowiskowych za eksport odpadów, standardy BAT (BREFs) oraz zakaz eksportu odpadów do instalacji z niższych poziomów w hierachii postępowania z odpadami (składowisk i spalarni).
Rys. Schemat gospodarki o obiegu zamkniętym w Europie (Europejskie Biuro Ochrony Środowiska)
Konsultacje dotyczące gospodarki o obiegu zamkniętym zakończą się 20 sierpnia. Są one podzielone na kilka sekcji: faza produkcji i konsumpcji, rynki surowców wtórnych, narzędzia sektorowe i aktywizujące. Najważniejsze ich punkty to potrzeba zaadresowania fazy projektowania poprzez rozszerzenie dyrektywy Ecodesign2 o aspekty pozaenergetyczne, włączając w to trwałość produktu, jego ślad ekologiczny (link do artykułu sozo), zdatność do naprawy i recyklingu. Koncept „circular economy” zaczyna się bowiem już od stołu kreślarskiego projektanta produktu, który musi być prawnie zobligowany do tego, aby jego wyroby były trwalsze, łatwiejsze do naprawy i nadające się do recyklingu. Ponadto materiały potrzebne do wykonania produktów za wszelką cenę muszą unikać substancji i dodatków toksycznych, nawet jeśli pochodzą z recyklingu. Obiegi, o których mowa w recyklingu, powinny być czyste i bezpieczne dla zdrowia ludzi, środowiska oraz procesów odzysku. Wartym zgłębienia jest również pomysł tzw. paszportu produktów, który dostarczałby informacji o wszystkich materiałach i komponentach, z których dany wyrób powstał. Dzięki temu recyklerzy i dalsi użytkownicy będą mogli bez problemu ustalić, które części nadają się do recyklingu, naprawy lub ponownego użytku, i znaleźć dla nich optymalne zastosowanie.
Spalanie odpadów – niszczenie zasobów
Pakiet propozycji zmian w dyrektywach dotyczących gospodarki o obiegu zamkniętym dla Europy, jaki KE ma przedstawić pod koniec tego roku, ma także wyjaśnić dylematy dotyczące energetycznego wykorzystania odpadów. Zarówno termiczne wykorzystanie biomasy czy odpadów z tworzyw sztucznych stoi w sprzeczności zarówno z polityką niezależności energetycznej Europy, jak i zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych. Przez spalanie tych cennych zasobów Europa traci możliwości zatrzymania megawatów zawartych w cyklu życia produktu w obiegu zamkniętym. Termiczne przekształcanie odpadów to technologia, która po to używa zasoby, aby… zniszczyć zasoby! Jest ona elementem ekonomii linearnej, w której elementem podtrzymującym system jest zwiększenie ilości wytwarzanych odpadów. Te instalacje to drogie inwestycje, zakontraktowane na wiele lat z danymi jednostkami terytorialnymi, które są zobligowane do przesyłania określonej ilości odpadów do spalenia. Spalając odpady, nie poruszamy się ani o krok w kierunku bardziej ekologicznej Europy. Przeciwnie, zostawiamy kolejnym pokoleniom problemowe popioły ze spalarni oraz przesuwamy ekologiczne i ambitne inicjatywy dalej, o czas trwania kontraktu ze spalarnią (25-30 lat). Jednocześnie palimy możliwości zatrudnienia w sektorach naprawy i recyklingu, nie mówiąc już o stratach środowiskowych, w tym w zakresie zasobów naturalnych. W nowym pakiecie KE powinna znieść szkodliwe dotacje dla technologii blokujących prawdziwą gospodarkę obiegową.
Odpady – błąd systemu
Gospodarka o obiegu zamkniętym nie ruszy na szerszą skalę, jeśli nie będzie kooperacji w zakresie wszystkich łańcuchów produkcji i konsumpcji produktów. W systemie feedback powinni być również uwzględnieni operatorzy odpadowi, jako ci, którzy muszą sobie poradzić z błędami systemu, których efektem jest generowanie odpadów. Odpady w gospodarce obiegowej to błąd systemu.
Dobry pakiet gospodarki o obiegu zamkniętym to nie tylko narzędzia prawne, ale także zachęty ekonomiczne, wpieranie nowych, zrównoważonych modeli biznesowych, stymulowanie wyborów konsumenckich, rozszerzona odpowiedzialność producenta na wszystkie produkty. Taki zróżnicowany wachlarz narzędzi, przy dobrej koordynacji, zapewni szybszą i płynniejszą transformację europejskiej gospodarki.
Źródła:
- http://ec.europa.eu/environment/circular-economy/index_en.htm (dostęp: 11.08.2015).
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE z 21 października 2009 r. ustanawiająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów związanych z energią (Dz. Urz. UW z 31 października 2009 r. L 285/10).
