Przyroda warunkuje życie człowieka, dostarczając mu różnych dóbr: pożywienia, surowców, wody, tlenu i schronienia. Jej nadrzędną cechą jest różnorodność, która gwarantuje utrzymanie równowagi między elementami przyrody oraz prawidłowe funkcjonowanie ekosystemów. Utrata różnorodności biologicznej stanowi zagrożenie dla właściwego funkcjonowania naszej planety. Stąd też w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ) od lat badany jest stan bioróżnorodności w Polsce.
O tym, jak prezentuje się rodzima różnorodność biologiczna, można przeczytać w najnowszym opracowaniu Głównego Inspektora Ochrony Środowiska pt. „Ochrona środowiska w Polsce. Raport 2014 ”.
Mozaika gatunków
Najliczniejszą grupę organizmów stanowią glony (ponad 10 tys. gatunków). Na drugim miejscu uplasowały się grzyby, choć w tym przypadku zarejestrowano już trzykrotnie mniej gatunków. Na podobnym poziomie szacuje się liczbę okrytonasiennych roślin naczyniowych (ponad 2,4 tys. gatunków). Tworzą one ok. 485 zespołów roślinnych, z których blisko 12% uznaje się za endemity. Kolejną, niemal o połowę mniejszą grupą, są porosty (ponad 1,4 tys. gatunków).
Natomiast królestwo zwierząt – według szacunków – jest reprezentowane w Polsce przez 47 tys. gatunków, z czego 98% stanowią bezkręgowce. Wśród nich najliczniejszą grupą są owady (aż 75% wszystkich zwierząt). Z kolei w gromadzie kręgowców prym wiodą ptaki (453 gatunków), a następnie ssaki (98 gatunków).
Na mocy dyrektywy
Spośród wszystkich typów polskich siedlisk w regionie kontynentalnym zaledwie 10% znajduje się we właściwym stanie ochrony, aż 28% w stanie złym, zaś ponad potowa w stanie niezadowalającym. Znacznie lepszą sytuację mamy w regionie alpejskim. We właściwym stanie ochrony jest tam proporcjonalnieniemal czterokrotnie więcej siedlisk niż w regionie kontynentalnym: 39% spośród występujących tam 41 typów siedlisk. Jednocześnie niemal trzykrotnie mniej (10%) jest w stanie złym. Za to – podobnie jak w regionie kontynentalnym – blisko połowa siedlisk regionu alpejskiego jest w stanie niezadowalającym.
Zestawiając ze sobą całe grupy siedlisk przyrodniczych, należy stwierdzić, że w obu regionach najlepiej zachowane są siedliska zaroślowe, a najgorzej – torfowiskowe. W regionie kontynentalnym negatywnie oceniane są siedliska łąkowe i murawowe, gdyż żadne z nich nie ma właściwego stanu ochrony. W przeważającej mierze niewłaściwym stanem ochrony charakteryzują się też m.in. siedliska nadmorskie. W regionie alpejskim pozytywnie wyróżniają się siedliska naskalne i wysokogórskie (murawy, wyleżyska, ziołorośla) oraz leśne. Warto przy tym podkreślić, że charakterystyczne dla regionu alpejskiego są tereny trudne do zagospodarowania. Fakt ten – w przypadku leśnych siedlisk przyrodniczych – może wpływać dodatnio na stan ich zachowania, natomiast w sytuacji siedlisk półnaturalnych, np. górskich łąk kośnych czy też muraw bliźniczkowych, utrudnia ich ochronę. Jest to szczególnie widoczne przy obecnym zaniku gospodarki kośno-pasterskiej w wyższych partiach gór.
W ciągu ostatnich sześciu lat zaobserwowano poprawę stanu ochrony jednego typu siedliska przyrodniczego – muraw kserotermicznych w regionie kontynentalnym (zmiana oceny złej na niezadowalającą). Wynika to przede wszystkim z uruchomienia programów czynnej ochrony tych muraw. Zabiegi te polegają na stopniowej poprawie specyficznej struktury i funkcji tych siedlisk poprzez odkrzaczanie czy też wprowadzenie ekstensywnego użytkowania pasterskiego. Odnotowano również pozytywny trend w ochronie nadmorskich solnisk i muraw kserotermicznych w regionie alpejskim. Wiąże się to z wdrażanymi programami aktywnej ochrony siedlisk nieleśnych, a także ochrony buczyn i grądów. Niestety, pomimo podjętych zabiegów ochronnych, stwierdzono, że wciąż pogarsza się stan siedlisk podmokłych (torfowisk, źródlisk), a także innych siedlisk nieleśnych, uzależnionych od koszenia lub wypasania.
Poziom zdrowotny drzewostanów
W ostatnim półwieczu struktura gatunkowa polskich lasów uległa istotnym przemianom, wyrażającym się m.in. we wzroście udziału drzewostanów z przewagą gatunków liściastych. Stan zdrowotny lasów określany jest na podstawie badań PMŚ. Porównanie kondycji drzew w latach 2008-2012 wykazało, że poziom zdrowotności lasów zasadniczo się nie zmienił – w zestawieniu z poprzednim pięcioleciem. W okresie 2008-2012 najwyższym uszkodzeniem charakteryzował się dąb, wysokim – świerk, zaś najmniej uszkodzony okazał się buk.
Poziom zdrowotny drzewostanów uwarunkowany jest m.in. czynnikami biotycznymi, do których zaliczane są gradacje szkodników czy choroby grzybowe. Opracowana w 1996 r. rejonizacja kraju pod względem zagrożenia ze strony owadzich szkodników pierwotnych i wtórnych oraz patogenów grzybowych dzieli Polskę na trzy strefy zagrożenia. I tak najbardziej narażone są lasy w zachodniej części Pojezierza Mazurskiego, na Pojezierzu Pomorskim i w Wielkopolsce, tam bowiem dominują szkodniki pierwotne. Z kolei w Sudetach, na Śląsku Opolskim i w Beskidzie Wysokim główny wpływ na stan zdrowotny drzew mają szkodniki wtórne.
W 2012 r. odnotowano aż 23-procentowy wzrost aktywności szkodników owadzich w porównaniu z rokiem poprzednim. Zabiegi ratownicze, ograniczające liczebność populacji 50 gatunków owadów, wykonano na łącznej powierzchni 170,3 tys. ha, o 32 tys. ha większej niż w 2011 r. Największą dynamiką rozwoju populacji na terenie Polski charakteryzowały się szkodniki liściożerne drzewostanów sosnowych: brudnica mniszka Lymantria monacha (zwalczana na powierzchni 90,3 tys. ha) i barczatka sosnówka Dendrolimus Pini (zwalczana na powierzchni 57 tys. ha).
Zagrożenia bioróżnorodności
Wyniki badań PMŚ pozwalają stwierdzić, że główne zagrożenia dla siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt są związane z rolnictwem, leśnictwem, budową dróg, turystyką oraz gospodarką wodno-ściekową. Wpływ na taki stan rzeczy mają przede wszystkim intensywne koszenie, wypas na łąkach i pastwiskach (lub zaniechanie tych praktyk), sukcesja wtórna, nadmierny pobór wody, odwadnianie i osuszanie obszarów wodno-błotnych, obniżanie poziomu wód gruntowych, dopływ biogenów, eutrofizacja, fragmentacja siedlisk, przeznaczanie użytków rolnych na cele nierolnicze, a zwłaszcza zmniejszanie powierzchni łąk i pastwisk. Ponadto na siedliska przyrodnicze niekorzystnie wpływają regulacja cieków, zanieczyszczenie wód, intensywna gospodarka stawowa, rosnąca liczba elektrowni wodnych i innych budowli hydrotechnicznych na rzekach. Zagrożenie dla siedlisk stanowią również budowa dróg, rozwój innej infrastruktury, budowa elektrowni wiatrowych, nadmierny połów ryb oraz konkurencja gatunków rodzimych z inwazyjnymi gatunkami obcymi. Dodatkowo aktualnie mamy do czynienia z intensyfikacją rolnictwa: powiększaniem się jednorodnych, monokulturowych upraw, upraszczaniem płodozmianu, specjalizacją w chowie zwierząt, zwiększeniem użycia środków ochrony roślin oraz z nadmiernym nawożeniem. Nie mniej istotne znaczenie dla siedlisk mają – działające nań niekorzystnie – turystyka, wędkarstwo, odłów okazów rzadkich gatunków, a także usuwanie starodrzewu i umierających drzew.
Działania ochronne
Z kolei formą ochrony gatunkowej są strefy chroniące siedliska zagrożonych wyginięciem gatunków. Do końca 2011 r. udało się ustanowić blisko 3150 takich stref, o łącznej powierzchni 150 432 ha.
Obecnie sieć Natura 2000 w Polsce składa się z 983 obszarów, w tym 145 obszarów „ptasich” (w sumie 55 547 km2) oraz 849 obszarów „siedliskowych” (łącznie 38 121 km2). Tereny „naturowe” w dużej części obejmują obszary prawnie chronione, m.in. wszystkie parki narodowe i niektóre parki krajobrazowe.
W ramach zabiegów ochronnych zrealizowano ponadto szereg innych działań. Do połowy 2014 r. ustanowiono plany zadań ochronnych dla 260 obszarów Natura 2000 oraz plany ochrony dla czterech rezerwatów przyrody w 100% pokrywających się z terenami „naturowymi”. Co więcej, udało się przygotować projekty planów ochrony dla siedmiu parków narodowych. Dodatkowo, w latach 2010-2012 opracowano projekty strategii ochrony wybranych gatunków zwierząt, m.in. niedźwiedzia, rysia, wydry, bobra, morświna, foki szarej, kormorana, żurawia i wodniczki, a w 2013 r. zostały zatwierdzone przez Ministra Środowiska „Priorytetowe Ramy Działań dla Sieci Natura 2000 na Wieloletni Program Finansowania UE w latach 2014-2020 (PAF)”. Zawierają one analizę stanu gatunków i typów siedlisk przyrodniczych oraz listę najistotniejszych zadań, niezbędnych do realizacji dla ich ochrony. Co istotne, PAF opracowano, opierając się w głównej mierze na wynikach PMŚ oraz danych przekazanych przez regionalne dyrekcje ochrony środowiska i parki narodowe.
W latach 2006-2012 w ponad 100 projektach finansowanych z różnych źródeł, głównie z funduszu LIFE+, Funduszy Strukturalnych, Narodowego oraz wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, wykonano działania związane z czynną ochroną na obszarach Natura 2000. Zadania te objęły m.in. siedliska kserotermiczne i leśne, torfowiska, duże ssaki drapieżne (wilka, rysia i niedźwiedzia), nietoperze, susły i żółwie błotne. Realizowane projekty polegały przede wszystkim na przywracaniu właściwego stanu ochrony, odtwarzaniu zdegradowanych siedlisk przyrodniczych oraz reintrodukcji gatunków. Podejmowane inicjatywy skupiały się również na ptakach drapieżnych i związanych z siedliskami wodno-błotnymi. Regionalne dyrekcje ochrony środowiska realizowały też przedsięwzięcia mające na celu pogodzenie ochrony gatunków tzw. konfliktowych z działalnością rolników, poprzez wsparcie zadań zapobiegających powodowanym przez nie szkodom.
Istotne znaczenie dla ochrony gatunków i siedlisk przyrodniczych ma uruchomienie programów rolno-środowiskowych, wdrażanych w latach 2004-2006 oraz 2007-2013 w ramach unijnego Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. W podanych okresach programowania ustanowiono dwa tzw. pakiety przyrodnicze, obejmujące blisko 300 tys. ha gruntów (25,6 tys. gospodarstw), na których prowadzono ochrony siedlisk lęgowych ptaków oraz mechowisk, szuwarów wielkoturzycowych, łąk trzęślicowych, muraw ciepłolubnych, półnaturalnych łąk wilgotnych i świeżych, bogatych gatunkowo muraw bliźniczkowych, słonorośli i użytków przyrodniczych.
Ochronie przyrody sprzyja również rolnictwo ekologiczne, którego udział w ogólnej powierzchni rolnej wzrasta – w okresie 2009-2011 zwiększył się on z 1,4% do 2,4%. Rolnictwo ekologicznie jest wspierane również przez ww. programy rolno-środowiskowe.
Z kolei w ramach działań mających na celu ochronę rodzimej przyrody przed gatunkami obcymi, na bieżąco aktualizowana i udostępniona jest baza danych, prowadzona przez Instytut Ochrony Przyrody PAN. Ponadto już w 2005 r. opracowane zostały zasady postępowania z inwazyjnymi gatunkami roślin i zwierząt. Zatwierdzono też czynne zabiegi w tym zakresie, m.in. w planach zadań ochronnych dla rezerwatów (np. zwalczanie robinii akacjowej, eliminacja sumaka octowca, ograniczenie wpływu norki amerykańskiej i szopa pracza na sukces lęgowy ptaków wodno-błotnych).
Na podstawie opracowania „Stan środowiska w Polsce. Raport 2014 ” przygotowała Katarzyna Terek
