Rezerwaty przyrody stanowią jedną z kluczowych form ochrony przyrody określonych w Ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. W Polsce istnieje już ponad 1500 takich obszarów, a kolejne są planowane. Ich ustanawianie jest wyrazem konstytucyjnego obowiązku władz publicznych i obywateli w zakresie dbałości o środowisko. Rezerwaty przyrody powinny być traktowane jako dobro wspólne i element dziedzictwa narodowego, z którym wiążą się poważne konsekwencje prawne i ekonomiczne – zarówno dla właścicieli nieruchomości, jak i dla inwestorów. Jednak warto pamiętać, że utworzenie rezerwatu przyrody może wywoływać daleko idące skutki prawne dla właścicieli nieruchomości i inwestorów.
Rezerwat jako forma ochrony przyrody
Rezerwat przyrody (niem. Reservat, z łac. reservatus – „zachowany”) to obszar o szczególnych wartościach przyrodniczych lub krajobrazowych, objęty ochroną prawną. Choć sama nazwa „rezerwat” pojawiła się dopiero w ustawie o ochronie przyrody z 1949 r., instytucja o podobnym charakterze funkcjonowała już w polskich regulacjach z 1934 r. Obecnie podstawą prawną ustanawiania i funkcjonowania rezerwatów przyrody jest Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.
Współcześnie rezerwaty, obok parków narodowych, parków krajobrazowych czy obszarów Natura 2000, są jednym z filarów systemu ochrony przyrody w Polsce. Rezerwat przyrody obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi. W Polsce wyróżniamy dziewięć rodzajów rezerwatów: leśny, wodny, stepowy, słonoroślowy, faunistyczny, florystyczny, torfowiskowy, przyrody nieożywionej oraz krajobrazowy.
Utworzenie rezerwatu przyrody na gruntach niebędących własnością Skarbu Państwa
Uznanie wybranego obszaru za rezerwat przyrody następuje w drodze aktu prawa miejscowego w formie zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Określa się w nim nazwę, położenie lub przebieg granicy i otulinę, jeżeli została wyznaczona. Zarządzenie takie powinno również wskazywać cele ochrony oraz rodzaj, typ i podtyp rezerwatu przyrody, a także sprawującego nadzór nad rezerwatem. Jako ciekawostkę warto wspomnieć, że wstęp na obszar rezerwatu może być płatny, co jest jednak stosowane dość rzadko.
Objęcie formami ochrony przyrody (parku narodowego i rezerwatu przyrody) obszarów, które stanowią nieruchomości niebędące własnością Skarbu Państwa, następuje za zgodą właściciela. Przepisy nie mówią w jakiej formie ma być wyrażona ta zgoda, jednakże przyjmuje się, że powinna ona mieć formę aktu notarialnego. Jednak w przypadku braku zgody właściciela ustanowienie rezerwatu przyrody na gruncie prywatnym następuje w trybie wywłaszczenia. Warto pamiętać, że wyrażenie zgody nie zamyka właścicielowi możliwości dochodzenia roszczeń odszkodowawczych.
Konsekwencje utworzenia rezerwatu przyrody
Utworzenie parków narodowych oraz rezerwatów ma znaczący wpływ na gospodarkę nieruchomościami znajdującymi się na ich terenie. Zarówno utworzenie lub powiększenie obszaru tych dwóch form ochrony przyrody jest uznawane za cel publiczny. W związku z tym podlega ono reżimowi Ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Warto wspomnieć, że zgodnie z tą ustawę ochrona zagrożonych wyginięciem gatunków roślin i zwierząt lub siedlisk przyrody stanowi samoistną podstawę celu publicznego.
Istotną konsekwencją utworzenia parków narodowych i rezerwatów przyrody są zakazy. W szczególności warto zwrócić uwagę na te związane z budową lub przebudową obiektów budowlanych i urządzeń technicznych, z wyjątkiem obiektów i urządzeń służących realizacji celów powołania parku albo rezerwatu. Ponadto na terenie wspomnianych form ochrony przyrody zabrania się chwytania i zabijania dziko występujących zwierząt, a także polowania, z wyjątkiem obszarów wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych ustanowionych dla rezerwatu przyrody.
Wśród prawie trzydziestu zakazów znaleźć można prowadzenie działalności wytwórczej, handlowej i rolniczej. Obowiązuje również zakaz wprowadzania psów na obszary objęte ochroną ścisłą i czynną, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony. W parkach narodowych i rezerwatach przyrody nie wolno również zakłócać ciszy, biwakować, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Zakazane jest też organizowanie imprez rekreacyjno-sportowych bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska.
Kiedy zakazy nie obowiązują?
Jednak zakazy te nie dotyczą:
- wykonywania zadań wynikających z planu ochrony lub zadań ochronnych;
- prowadzenia akcji ratowniczej oraz działań związanych z bezpieczeństwem powszechnym;
- wykonywania zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa;
- obszarów objętych ochroną krajobrazową w trakcie ich gospodarczego wykorzystywania przez jednostki organizacyjne, osoby prawne lub fizyczne oraz wykonywania prawa własności, zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego.
Oznacza to, że dla części rezerwatu objętego wyłącznie ochroną krajobrazową powyższe zakazy nie dotyczą w trakcie ich gospodarczego wykorzystania przez wskazane podmioty, w tym osoby fizyczne.
Ponadto ustawodawca przewidział odstępstwa od zakazów na obszarze rezerwatów w indywidualnych przypadkach. Sytuacja taka może wystąpić, jeżeli jest to uzasadnione m.in. wykonywaniem badań naukowych lub celami edukacyjnymi, kulturowymi, turystycznymi, rekreacyjnymi albo sportowymi bądź celami kultu religijnego i pod warunkiem, że nie spowoduje to negatywnego oddziaływania na cele ochrony przyrody rezerwatu przyrody.
Utworzenie rezerwatu przyrody może wywoływać daleko idące skutki
Utworzenie rezerwatu przyrody to nie tylko narzędzie ochrony najcenniejszych ekosystemów, ale także decyzja wywołująca daleko idące skutki prawne dla właścicieli nieruchomości i inwestorów. W praktyce oznacza to konieczność pogodzenia interesu publicznego z prawem własności oraz odpowiedniego planowania inwestycji. Z tego względu zarówno właściciele, jak i przedsiębiorcy powinni na wczesnym etapie analizować, czy planowana działalność nie koliduje z obszarami objętymi tą szczególną formą ochrony przyrody.
fot. na otwarcie sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
Artykuł opublikowany w ramach współpracy z Kancelarią Maruszkin
