W granicach województwa lubuskiego stwierdzono dotychczas 28 gatunków ptaków szponiastych, w tym 13 gatunków lęgowych oraz 15 gatunków nielęgowych, pojawiających się w granicach województwa podczas migracji sezonowych, w okresie zimowania lub sporadycznie zalatujących. Pod względem liczebności i rozpowszechnienia, do najliczniejszych lęgowych ptaków szponiastych tego regionu należy zaliczyć myszołowa, krogulca, jastrzębia, błotniaka stawowego oraz pustułkę.
Grupę gatunków bardzo nielicznych lub skrajnie nielicznych tworzą z kolei takie gatunki jak bielik, rybołów, orlik krzykliwy, błotniak łąkowy, kanie ruda i czarna, trzmielojad i kobuz. Natomiast wśród ptaków, które w Lubuskiem, można obserwować sporadycznie m.in. w okresie zimy lub podczas migracji sezonowych, znajdują się takie rzadkości jak orzeł przedni, orlik grubodzioby, myszołów włochaty, kobczyk, drzemlik, błotniak zbożowy, orzeł cesarski czy kurhannik.
Stan zachowania wybranych gatunków w województwie lubuskim
Bielik (Haliaeetus albicilla)
Aktualnie bielik (fot. na otwarcie) występuje niemal równomiernie na terenie całego regionu. Największe zagęszczenia i liczebności osiąga jednak w jego części północnej i środkowej, co wynika z zasobności tego terenu w liczne jeziora, stawy hodowlane oraz rozległe obszary leśne, stanowiące preferowane siedliska gatunku. Pod koniec lat 80. XX w. liczebność populacji bielika w Lubuskiem szacowano na poziomie ok. 14-19 par lęgowych1. Utrzymujący się od początku lat 90. wyraźny i bardzo dynamiczny wzrost liczebności gatunku w Polsce2 doprowadził także do znaczącego wzrostu populacji w woj. lubuskim, która pod koniec 2005 r. wynosiła już ponad 60 par lęgowych3, 4. Obecnie, według danych Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim (RDOŚ), bielik nadal utrzymuje wzrostowy trend populacji w obrębie regionu, a jego liczebność szacowana jest już na poziomie ok. 90 par lęgowych.
Rybołów (Pandion haliaetus)
Liczebność rybołowa w granicach Lubuskiego ulegała w ostatnich dziesięcioleciach bardzo wyraźnym wahaniom. Szacuje się, że rybołów do końca XIX w. był gatunkiem rozpowszechnionym na całej Ziemi Lubuskiej. Jednak wraz z rozwojem gospodarki rybackiej na tym obszarze i nasileniem presji prześladowań ptaków sukcesywnie zmniejszał swą liczebność w regionie, ustępując z dotychczas zajmowanych stanowisk. Prawdopodobnie na początku XX w. nieliczne już pary gniazdowały jeszcze w ówczesnych powiatach: gorzowskim, krosnieńskim i rzepińskim, a także w okolicach Krosna Odrzańskiego i Torzymia5, 6. W końcu lat 80. XX w. populacja rybołowa w woj. lubuskim osiągnęła absolutne minimum. W tym okresie znane było ornitologom zaledwie jedno pewne stanowisko lęgowe rybołowa, zlokalizowane w centralnej części Ziemi Lubuskiej. Co prawda, w tym czasie rejestrowano także obecność pojedynczych ptaków w sezonie lęgowym w okolicach Czetowic, Pszczewa, Torzymia i Trzciela, jednak z uwagi na brak bardziej szczegółowych informacji trudno jednoznacznie ustalić status obserwowanych tam wówczas rybołowów1, 7. W drugiej połowie lat 90. odnotowano poprawę stanu populacji gatunku, której wielkość ostatecznie oszacowano w 2005 r. na poziomie 7-8 par lęgowych3, 4. Niestety, w kolejnych latach sytuacja rybołowa znów uległa pogorszeniu, bowiem w 2011 r. stwierdzono obecność tych ptaków już tylko na trzech stanowiskach, z których zaledwie w dwóch potwierdzono obecność istniejących gniazd8. W latach 2012-2014 ponownie odnotowano wzrost liczebności rybołowa, ale – co istotne – tym razem wraz z dającym się wyraźnie zauważyć rozszerzeniem obszaru występowania gatunku na terenie Lubuskiego, a zwłaszcza w jego części południowej, poniżej doliny rzeki Odry. Według danych RDOŚ-u, obecna liczebność populacji rybołowa w regionie osiągnęła poziom 8-9 par lęgowych.
Kania ruda (Milvus milvus)
Kania ruda w woj. lubuskim jest gatunkiem dość szeroko rozpowszechnionym. Największe zagęszczenie i liczebności osiąga jednak w części środkowej i północnej Ziemi Lubuskiej, co wynika z preferencji siedliskowej gatunku względem obecności dużych i rozległych dolin rzecznych oraz licznych jezior i zbiorników wodnych, sąsiadujących z ekstensywnie użytkowanymi terenami rolniczymi. Pod koniec lat 80. XX w. liczebność populacji kani rudej w Lubuskiem oszacowano na poziomie co najmniej 30 par lęgowych1. Dzięki utrzymującej się w latach 90. oraz w dalszym okresie stałej tendencji wzrostowej w odniesieniu do liczebności gatunku, drapieżnik ten podwoił wielkość swojej populacji w regionie, osiągając w 2008 r. poziom ok. 70 par lęgowych4. Aktualnie, według danych RDOŚ-u, trend wzrostu liczebności kani rudej nadal utrzymuje się na względnie wysokim poziomie, a na obszarze Lubuskiego gniazduje już ok. 90 par tych ptaków, co stanowi niemal 9% populacji krajowej gatunku.
Kania czarna (Milvus migrans)
Rozmieszczenie kani czarnej na Ziemi Lubuskiej jest dość nierównomierne, przy czym gatunek ten osiąga zdecydowanie największe zagęszczenia i liczebności w północnej i środkowej części regionu. Wpływ na taką alokację przestrzenną gatunku ma przede wszystkim silne przywiązanie tego drapieżnika do dolin rzecznych oraz terenów z licznymi jeziorami i innymi zbiornikami wodnymi położonymi w sąsiedztwie ekstensywnie użytkowanych terenów rolniczych. Pod koniec lat 80. XX w. liczebność populacji lęgowej kani czarnej w regionie oszacowano na co najmniej 24 pary1. Natomiast w 2008 r. wielkość tę ustalono już na poziomie ok. 50 par lęgowych4. Jak wskazują ostatnie wyniki badań, kania czarna w okresie ostatnich pięciu lat prawdopodobnie stale utrzymywała progresywny trend wzrostu populacji, choć nie do końca wiadomo, na jakim poziomie następował stwierdzony przyrost liczby gniazdujących par.
Obecnie, według danych RDOŚ-u, na obszarze woj. lubuskiego gniazduje ok. 70 par lęgowych kani czarnej, co przy aktualnym stanie jej populacji w Polsce stanowi od 15% do 23% krajowych zasobów gatunku.
Orlik krzykliwy (Clanga pomarina)
Orlik krzykliwy jest skrajnie nielicznym gatunkiem lęgowym, gniazdującym zazwyczaj na pojedynczych i izolowanych przestrzennie stanowiskach, zlokalizowanych głównie w środkowej i północnej części Ziemi Lubuskiej. Pod koniec lat 80. XX w. liczebność orlika krzykliwego w regionie szacowana była na poziomie 10-15 par lęgowych1. Z kolei w 2005 r. wielkość ta oscylowała w granicach ok. 10 par3, 4. Obecnie, według danych Komitetu Ochrony Orłów, w województwie lubuskim, może gniazdować nawet do 19 par orlika krzykliwego, skoncentrowanych na terenach sześciu powiatów w północnej części regionu9. Ostatecznie wydaje się jednak, iż przy obecnym stanie rozpoznania sytuacji gatunku w terenie szacunek na poziomie 19 par jest nieco zawyżony, a realna wielkość populacji orlika krzykliwego w Lubuskiem nadal oscyluje w granicach 10-12 par lęgowych.
Ochrona ptaków szponiastych w regionie
Obecnie podstawą ochrony ptaków szponiastych jest podejmowanie działań z zakresu ochrony czynnej, ukierunkowanej na poprawę lub utrzymanie określonych elementów lub cech siedlisk ptaków w stanie optymalnym dla określonych gatunków. To właśnie taki typ ochrony jest z powodzeniem wdrażany od ponad sześciu lat przez RDOŚ w Gorzowie Wielkopolskim na terenie całego woj. lubuskiego, we współpracy z leśnikami oraz służbami energetycznymi. Do najważniejszych metod i technik ochrony ptaków szponiastych oraz ich siedlisk, prowadzonych obecnie na Ziemi Lubuskiej, należą w szczególności działania związane z:
- wdrażaniem ochrony strefowej wokół miejsc rozrodu najrzadszych gatunków,
- ochroną i zachowaniem starodrzewi w lasach,
- budową sztucznych miejsc lęgowych,
- odtwarzaniem i utrzymywaniem żerowisk,
- przywracaniem zwierząt z hodowli ex situ do środowiska naturalnego (restytucje),
- działalnością edukacyjną (w zakresie promocji ochrony ptaków szponiastych) prowadzoną w szczególności wśród leśników, właścicieli stawów hodowlanych oraz myśliwych.
Istotnym elementem, uzupełniającym powyższe inicjatywy ochroniarskie, jest także realizacja monitoringu rzadkich gatunków ptaków szponiastych, ponieważ to dzięki systematycznie gromadzonej wiedzy o kierunkach zmian zachodzących w obrębie ich populacji (liczebności, rozmieszczenia czy wskaźników rozrodu) możliwe jest optymalne planowanie, a następnie wdrażanie działań oraz ich stała weryfikacja i ewentualne ulepszanie.
 |
Osobom zainteresowanym tematyką ochrony ptaków szponiastych polecamy lekturę, dostępnej w Internecie, publikacji autorstwa Michała Bielewicza pt. „Ochrona rzadkich i zagrożonych gatunków ptaków szponiastych Województwa Lubuskiego” (czytaj) oraz administrowaną przez RDOŚ w Gorzowie Wielkopolskim stronę internetową poświęconą ochronie rybołowa (czytaj). |
Jak możemy pomóc ptakom szponiastym?
Wszystkie żyjące w Polsce gatunki ptaków szponiastych podlegają ochronie prawnej. Nie oznacza to jednak, że ptaki te nie potrzebują naszego wsparcia i ochrony czynnej. Wiele gatunków, a w szczególności ich miejsca bytowania i żerowiska, wręcz wymagają podejmowania aktywnej ochrony i zaangażowania na rzecz poprawy ich jakości ze strony ludzi. Do podstawowych form wsparcia ptaków szponiastych można zaliczyć w szczególności budowę i montaż sztucznych miejsc gniazdowania (np. budek lęgowych, chętnie zasiedlanych przez drobne sokoły – pustułki czy kobuzy). Warto także podjąć się wyszukiwania gniazd ptaków na terenach leśnych i zgłaszania informacji o ich lokalizacji właściwym miejscowo nadleśnictwom, w celu zapewnienia im ochrony. Należy dodać, iż w przypadku takich gatunków jak bielik, kania ruda i czarna, rybołów oraz orlik krzykliwy i grubodzioby czy sokół wędrowny informacje o znalezieniu gniazda zawsze należy przekazywać do regionalnych dyrekcji ochrony środowiska, co pozwoli na utworzenie specjalnych strefy ochrony wokół gniazd ptaków i zabezpieczy ich miejsca rozrodu.
Bardzo ważne jest także, aby zwracać uwagę na różnego rodzaju sidła i pułapki czy też wykładanie padliny na polach lub w pobliżu małych miejscowości. Niestety, ciągle zdarzają się przypadki nielegalnego zabijania ptaków szponiastych, m.in. w wyniku trucia. Takie informacje również należy zgłaszać do regionalnych dyrekcji ochrony środowiska lub stosownych służb porządkowych (Policja, straż miejska).
Pamiętajmy, że zdecydowana większość gatunków ptaków szponiastych to ptaki bardzo nieliczne i cechujące się niskimi wskaźnikami rozrodu (wyprowadzają tylko jeden lęg w roku i często odchowują tylko jedno lub dwa młode w sezonie, a w przypadku wielu gatunków – bardzo późno osiągają one zdolność do rozrodu, dopiero w 4. lub 5. roku życia), stąd nawet śmierć jednego dorosłego ptaka, może mieć katastrofalne znaczenie dla całej lokalnej populacji. Warto zatem przeciwstawiać się i reagować na akty niszczenia gniazd lub nielegalnego odstrzału ptaków szponiastych i zgłaszać takie fakty odpowiednim służbom ochrony przyrody.
fot. 4 x M. Bielewicz
Źródła:
- Jermaczek A. i in.: Ptaki Ziemi Lubuskiej. Monografia Faunistyczna. Świebodzin 1995.
- Mizera T. Bielik. Monografia faunistyczna. Świebodzin 1999.
- Jermaczek A., Maciantowicz M. (red.): Przyroda Ziemi Lubuskiej. Świebodzin 2005.
- Jerzak L. (red.): Przyroda ożywiona. Opracowanie Ekofizjograficzne Województwa Lubuskiego. Zarząd Województwa Lubuskiego. Zielona Góra 2008.
- Detmers E.: Ein Beitrag zur Verbreitung einiger jagdlich wichtiger Brutvogel in Deutschland 1912.
- Schalow H.: Beitrage zur Vogelfauna der Mark. J. Orn. 1919.
- Jermaczek A., Jermaczek D. 1987. Ptaki przełomowego odcinka doliny Obry w okresie lęgowym. Bad. Fizjograf. Pol. Zach. 36, ser. C: s.27-40.
- Bielewicz M.: Regionalna strategia ochrony rybołowa Pandion haliaetus w województwie lubuskim. „Przegląd Przyrodniczy” XXIV 3/2013.
- Mirski P. (red.): Propozycja krajowego programu ochrony orlika krzykliwego w Polsce. KOO w ramach projektu LIFE+ ochrona orlika krzykliwego na wybranych obszarach Natura 2000. Olsztyn 2013.
