Gady Wielkopolskiego Parku Narodowego

Cz. I – Wiadomości ogólne i słów kilka o wężach

Cykl artykułów poświęconych gadom Wielkopolskiego Parku Narodowego rozpoczynamy od skróconego opisu historii badań herpetofauny na tym chronionym obszarze. W pierwszej części przedstawieni zostaną również przedstawiciele podrzędu węży (Serpentes), który na świecie liczy sobie ponad 3000 gatunków.

Pomimo iż fauna gadów występujących na terenie Polski ma niewielu przedstawicieli, można stwierdzić, że jest to jedna z najsłabiej rozpoznanych i opisanych gromad zwierzęcych w polskich parkach narodowych. Tymczasem, podobnie jak w innych częściach Europy, z uwagi na niekorzystne zmiany w środowisku, fragmentację siedlisk i nieodpowiednią ochronę, część gatunków znika, a inne znacznie zmniejszają swoją liczebność¹.

Wszystkie występujące w Polsce gady podlegają ochronie, a szczególnie zagrożone zostały wpisane do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt. Należą do nich żółw błotny (Emys orbicularis L.), gniewosz plamisty (Coronella austriaca Laurenti), wąż Eskulapa (Elaphe longissima Laurenti) i jaszczurka zielona (Lacerta viridis Laurenti), której jedyne stanowisko, po półwiecznej nieobecności, wykryto w latach 1968-70 w Ustroniu na Śląsku Cieszyńskim (w późniejszych latach nie potwierdzono występowania tego gatunku, co pozwala przypuszczać, że jest to już stanowisko nieistniejące)². Niestety, coraz częściej pojawiają się doniesienia o nowych, obcych dla rodzimej herpetofauny gatunkach. Wiele z nich dotyczy egzotycznych gatunków żółwi, w tym zwłaszcza ozdobnego, zwanego też czerwonolicym (Trachemys scripta elegans)³. Część z nich z pewnością ginie, zwłaszcza zimą, ale innym udaje się przeżyć. Sytuacja taka jest, oczywiście, niebezpieczna dla rodzimej fauny, z uwagi na możliwość przenoszenia chorób i pasożytów, a także konkurencję przy zajmowaniu podobnych siedlisk. Problem stanowi również wypuszczanie osobników tego samego gatunku, ale należących do różnych ras geograficznych czy podgatunków, tak jak dzieje się to w przypadku żółwia błotnego czy jaszczurki zielonej².

W literaturze przedmiotu można znaleźć podział występujących w Europie gadów na trzy grupy⁴. Pierwsza z nich obejmuje gatunki najbardziej środowiskowo „elastyczne”. Charakteryzuje je dość szeroki zasięg występowania i małe wymagania w stosunku do siedliska, dlatego spotykane są w zasadzie wszędzie. Z gatunków występujących w Polsce można do nich zaliczyć jaszczurkę żyworodną (Zootoca (Lacerta) vivipara Jacquin), padalca zwyczajnego (Anguis fragilis L.) i żmiję zygzakowatą (Vipera berus L.). Druga grupa to gatunki związane ze środowiskiem wodnym. Należy do niej zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix L.), który większą część sezonu spędza w okolicach wody, polując i chroniąc się w niej. Żółw błotny jest jeszcze silniej związany z wodą. Zamieszkuje różnego rodzaju zbiorniki o mulistym dnie, w którym nierzadko zimuje. Wodę opuszczają w zasadzie tylko samice w poszukiwaniu suchych miejsc na złożenie jaj. Młode żółwiki zaraz po wykluciu wędrują do wody. Trzecia grupa to gady ciepłolubne, zasiedlające otwarte lub półotwarte suche biotopy o wystawie południowej, a więc dobrze nasłonecznione i ciepłe. Są to jaszczurka zwinka (Lacerta agilis L.) i jaszczurka zielona, gniewosz plamisty i wąż Eskulapa.

Gady i płazy Wielkopolskiego Parku Narodowego (WPN) zostały opisane w jedynym, kompleksowym opracowaniu prof. Leszka Bergera, które ukazało się w 1955 r.⁵. Ten wybitny polski uczony interesował się przede wszystkim płazami, w tym głównie żabami zielonymi. Z tego powodu wspomniana publikacja szerzej opisuje właśnie płazy. Inne informacje na temat gadów pochodzą głównie z tekstów poświęconych pojedynczym gatunkom bądź są to wzmianki na ich temat w szerszych opracowaniach przyrodniczych. Autor niniejszego opracowania prowadzi badania herpetologiczne na terenie WPN-u od 1991 r.

Na przestrzeni ostatnich lat środowisko Parku uległo istotnym zmianom, co skutkowało wyraźnym obniżeniem różnorodności biologicznej⁶. Jednymi ze zwierząt, które najszybciej reagują na niekorzystne warunki, są gady. Zmniejszenie bazy pokarmowej i utrata siedlisk doprowadziły do prawdopodobnego wyginięcia żmii i gniewosza oraz do zredukowania liczebności pozostałych populacji^{1, 7}.

Gady w WPN w ujęciu historycznym

Historyczne dane wskazują na występowanie na terenie WPN-u pięciu gatunków rodzimych gadów: jaszczurki zwinki (Lacerta agilis), jaszczurki żyworodnej (Zootoca vivipara), padalca zwyczajnego (Anguis fragilis), zaskrońca zwyczajnego (Natrix natrix) i gniewosza plamistego (Coronella austriaca). Istnieją też, głównie przedwojenne, doniesienia o żmii zygzakowatej (Vipera berus). Jednak prof. Berger, prowadząc swoje badania inwentaryzacyjne, uznał jej występowanie za wysoce wątpliwe⁵. Inne obserwacje, pochodzące z 1953 r. wskazują na miejsce znajdujące się w odległości 1 km na południe od Puszczykowa, na prawym brzegu Warty, w zaroślach wierzbowych⁸. Obserwowany przez badacza wąż mierzył ok. 30 cm, miał kolor piaskowo-brązowy i wyraźny jasnobrązowy zygzak. Zastanawiające jest, że barwa charakterystycznego desenia na stronie grzbietowej, zwanego „wstęgą kainową”, została określona jako jasna, podczas gdy zwykle jest ona ciemna. Jednak „paleta” kolorów i ich odcieni w ubarwieniu zarówno tego, jak i innych gatunków gadów, jest bardzo szeroka. Niestety, autor doniesienia nie wykonał zdjęcia, które pozwoliłoby jednoznacznie określić gatunek i mieć pewność, że nie został on pomylony z gniewoszem.

Węże podrzędu Serpentes to wysoce wyspecjalizowane zwierzęta pozbawione odnóży. Ich czaszka składa się z wielu kości połączonych ruchomo, co daje rozciągliwość umożliwiającą połykanie dużych ofiar. Węże są bardzo sprawnymi drapieżnikami, stosującymi różne techniki polowań, w tym duszenie i jad, posługującymi się wyspecjalizowanymi zmysłami, przy czym warto podkreślić, że są one głuche. Nie mają powiek, oczy pokrywa przezroczysty naskórek, nazywany okularami, który jest zrzucany wraz z resztą skóry podczas linienia, kiedy wąż w całości, dosłownie „wychodzi ze skóry”. Zamieszkują prawie całą Ziemię, choć większość występuje w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego żyje jeden z naszych najpopularniejszych gadów – zaskroniec zwyczajny, a historyczne dane mówią również o gniewoszu plamistym.

Gniewosz plamisty

Autor niniejszego artykułu, prowadząc badania herpetofauny WPN-u, przygotował krótkie, sondażowe ankiety dla poszczególnych obwodów ochronnych Parku. Żmija została w nich wskazana dwukrotnie: w latach 50. XX w. w okolicach Jeziora Budzyńskiego i w latach 70. w obwodzie ochronnym Wypalanki. Jednak i tutaj brakuje dokumentacji fotograficznej, nie można więc wykluczyć pomyłki, zwłaszcza z gniewoszem plamistym – niedużym (liczącym zwykle 50-60 cm długości), zwinny i smukłym wężem, o małej, płaskiej i słabo odgraniczonej od reszty ciała głowie.

Samce gniewosza w części grzbietowej są zwykle jaśniejsze, brązowe, o rdzawym odcieniu, u samic zaś dominuje kolor szary i szarobrązowy. Na tym tle występuje charakterystyczna dla gatunku ciemna plamistość głowy i tułowia, która bywa powodem pomylenia go ze żmiją zygzakowatą. Na głowie pojawia się symetryczna plama, kształtem zbliżona zwykle do trójkąta. Najbardziej charakterystyczne są zazwyczaj ciemne smugi, biegnące po bokach ciała już od otworów nosowych. Plamistość grzbietu bywa bardzo zmienna. U okazów ubarwionych typowo pojawiają się dwa rzędy, ułożonych na przemian względem siebie, okrągławych plam. Istnieją jednak różne odmiany barwne, w tym osobniki pozbawione plamistości części grzbietowej. Strona brzuszna u samców jest zwykle brunatnoczerwona lub pomarańczowa, a u samic – szara i szaroczarna. Okres godowy rozpoczyna się po zimowaniu, zwykle w kwietniu, i trwa przez cały maj. Samce są ruchliwe i bywają agresywne, czemu wąż ten zawdzięcza ponoć nazwę gatunkową. Gniewosz jest gatunkiem jajożyworodnym – od końca sierpnia rodzi 2-15 młodych o długości ok. 15 cm. Wykazuje aktywność dzienną, poranną i popołudniową, jest gatunkiem wybitnie ciepło- i sucholubnym. Zamieszkuje tereny otwarte, rzadko porośnięte, chętnie wykorzystuje kryjówki wśród głazów, kamieni, korzeni itp. Unika terenów wilgotnych, zacienionych, lesistych. Główne pożywienie stanowią jaszczurki (w tym padalce). Zamieszkuje w zasadzie całą Polskę, jednak jest gatunkiem nielicznym. Z uwagi na rzadkość występowania, niewielkie, lokalne populacje i stałe kurczenie się areału został umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt, ze statusem gatunku wysokiego ryzyka, narażonym na wyginięcie⁹.

Profesor Berger podaje szereg danych literaturowych i informacji ustnych dotyczących obserwacji gniewosza na terenie współczesnego WPN-u zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej, choć już wtedy uznaje go za najrzadszego gada na tym obszarze⁵. Wskazuje m.in. Osową Górę, Żabiak, okolice Jeziora Góreckiego oraz lasy Puszczykowa między torami kolejowymi a Wartą. Z kolei Andrzej Dzięczkowski zalicza gniewosza do rzadkości faunistycznych, stwierdzając jednocześnie, że w okresie międzywojennym był wężem dość pospolitym¹⁰. Autor ten powołuje się na stanowiska wskazane przez prof. Szulczewskiego na niepublikowanej mapie zabytków przyrody WPN-u. Przywołuje również zakonserwowany okaz ze zbiorów Muzeum Przyrodniczego Parku oraz obserwacje 50-centymetrowego okazu, który został sfotografowany na skraju sosnowego zagajnika. Istnieje wiele przekazów ustnych od przyrodników, którzy obserwowali gniewosze na terenie Parku do lat 80. XX w. Prawdopodobnie okolice Osowej Góry były ostatnim stanowiskiem, które posiadało preferowane przez ten gatunek warunki siedliskowe. Brak kolejnych, potwierdzonych obserwacji gniewosza pozwala na stwierdzenie, że w WPN-ie jest on gatunkiem skrajnie rzadkim. Co więcej, można przypuszczać, iż na tym terenie wąż ten całkowicie wyginął. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać przede wszystkim w przekształcaniu siedlisk, zacienieniu odkrytych, nasłonecznionych skrajów lasów i południowych wystaw stoków morenowych przez roślinność wysoką oraz spadającą liczbę jaszczurek zwinek, stanowiących podstawową bazę pokarmową tego węża. Nie można też zapominać o złej, choć całkowicie niezasłużonej sławie, jaką cieszą się węże, a w przypadku gniewosza – dodatkowo o jego podobieństwie do żmii, które z jednej strony odstrasza potencjalnych wrogów, ale z drugiej może stać się przyczyną jego zabicia przez człowieka. Już sama bliskość aglomeracji poznańskiej i duża presja ruchu turystyczno-rekreacyjnego w Parku, dzienna aktywność gniewosza, a także przypadki uśmiercania przez ludzi padalców i zaskrońców, pozwalają przypuszczać, że część osobników zginęła właśnie w ten sposób. Zmniejszająca się liczebność gniewosza wywołała dyskusję o potrzebie jego skuteczniejszej ochrony i uznania za gatunek zagrożony poprzez wpisanie do Czerwonej Księgi¹¹. Program czynnej ochrony na terenie WPN-u należało jednak wprowadzić dużo wcześniej, kiedy jeszcze spotykano pojedyncze okazy. Dzisiaj z całą pewnością trzeba podjąć kroki zmierzające do powstrzymania spadku liczebności jaszczurki zwinki poprzez odnowę jej siedlisk i otwarcie korytarzy migracyjnych, co jednocześnie może wpłynąć na odrodzenie się populacji gniewosza plamistego, oczywiście, pod warunkiem, że jest jeszcze na terenie Parku⁷.

Zaskroniec zwyczajny

Najpopularniejszym wężem w Polsce i Europie jest zaskroniec zwyczajny. Ma silną budowę ciała z dużą, spłaszczoną głową, która u dorosłych okazów jest wyraźnie rozszerzona. Między samicami i samcami brakuje wyraźnych różnic, choć u osobników dorosłych samice są większe i mają proporcjonalnie krótszy ogon. Największe z nich potrafią mierzyć do 140 cm (najczęściej 80-90 cm). Najwięcej samców mieści się w przedziale długości od 60 do 70 cm, a największe nie przekraczają 100 cm długości. Tło grzbietowej części ciała tych węży jest oliwkowe, w różnych odcieniach, pokryte często licznymi, nieregularnymi, niewielkimi, czarnymi plamkami. Za okolicą skroniową występuje charakterystyczna plamistość, która stała się przyczyną nadania nazwy gatunkowej. Są to dwie duże, półksiężycowate plamy, w kolorze jasnożółtym lub jasnopomarańczowym, wyraźniejsze u młodych, z wiekiem nieco blaknące. Bardzo charakterystyczna jest również brzuszna strona ciała, którą pokrywa czarno-biały, marmurkowy deseń.

Fot. Charakterystyczna, duża i spłaszczona, „trójkątna” głowa samicy zaskrońca z wyraźną plamistością

Okres godowy zaskrońce rozpoczynają w kwietniu, zaraz po opuszczeniu zimowych kryjówek, tworząc charakterystyczne kłębowiska. Składanie jaj rozpoczyna się w lipcu (ich liczba waha się zwykle od 15 do 30). Na ich złożenie węże wybierają miejsca, które zapewnią odpowiednie warunki inkubacji, tzn. dużą wilgotność i temperaturę 25-30°C. Mogą być to sterty liści, butwiejące pnie, pulchna ziemia, sterty kompostu czy nawozu, gdzie przebiegają procesy fermentacyjne. Wylęg następuje w sierpniu i trwa do późnej jesieni. Zaskroniec jest wężem o aktywności dziennej. Związany jest przede wszystkim z terenami podmokłymi i siedliskami położonymi w pobliżu wody, jednak zmienia środowisko w ciągu roku. Wiąże się to z poszczególnymi etapami jego rocznej aktywności, takimi jak przebudzenie się, gody, składanie jaj, klucie się młodych i polowanie. Wykazuje dużą specjalizację pokarmową, polując na płazy, które w danym środowisku i czasie są najliczniejsze. Nie jest agresywny i choć pospolity, w niektórych terenach zanika – głównie z powodu działalności człowieka², ^{4, 12-14}.

Fot. Dobrym siedliskiem dla zaskrońców są m.in. lasy olsowe ze stagnującą wodą

Profesor Berger wskazuje na występowanie zaskrońca w WPN-ie na czterech stanowiskach: Torfianki Piskorzewskie, Żabiak, Czarny Dół i jezioro Kociołek⁵. Stwierdza jednocześnie, iż gatunek ten jest rzadko spotykany na obszarach zlokalizowanych z dala od zbiorników wodnych. Z kolei w 1980 r. Piotr Strzyżewski obronił na ówczesnej Akademii Rolniczej w Poznaniu pracę poświęconą badaniom zaskrońców nad jeziorami Budzyńskim i Kociołek¹⁵. Również autor niniejszego artykułu, prowadząc badania na terenie WPN-u, spotykał zaskrońce w różnorodnych biotopach, zawsze jednak w pobliżu wody. Najliczniej występowały one w rezerwacie „Trzcielińskie Bagno”. Środowisko wodne wykorzystywane było przez tego węża głównie w trakcie polowań, w strefie przybrzeżnej. Wśród obserwowanych ofiar znalazły się żaba moczarowa (Rana arvalis), żaba wodna (Rana esculenta) i ropucha szara (Bufo bufo). Poza środowiskiem wodnym często spotykano zaskrońce w terenach suchych i nasłonecznionych, gdzie wygrzewały się w promieniach słońca. Choć należy uznać go za gatunek liczny, to wydaje się, że w porównaniu do wcześniejszych badań jego liczebność w niektórych miejscach spadła, co można wiązać ze zmianami siedliskowymi oraz zmniejszeniem liczebności płazów będących jego podstawową bazą pokarmową.

W kolejnej części zostaną przedstawione gatunki jaszczurek występujące na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego.

Źródła:

1. Kurczewski R.: Gady (Reptilia) Wielkopolskiego Parku Narodowego. Krzemieniec 2014.
2. Najbar B.: Płazy i gady Polski. Zielona Góra 1995.
3. Najbar B. (red.) Żółw błotny. Monografie przyrodnicze. Świebodzin 2001.
4. Blab J., Vogel H.: Płazy i gady Europy Środkowej. Warszawa 1999.
5. Berger L.: Płazy i gady Wielkopolskiego Parku Narodowego pod Poznaniem. Poznań 1955.
6. Bereszyński A.: Stan zachowania fauny WPN oraz postulaty w zakresie jej ochrony i restytucji [w] Dąmbska I., Bałazy St., Pawuła R. (red.): WPN. Problemy ochrony i kształtowania środowiska przyrodniczego. Warszawa – Poznań 1988.
7. Kurczewski R.: Część faunistyczna operatu ochrony gatunków roślin i zwierząt – gady (Reptilia). Projekt Planu Ochrony Wielkopolskiego Parku Narodowego. Poznań 2013 (maszynopis).
8. Wołk K.: Żmija (Vipera berus L.) w Wielkopolskim Parku Narodowym. Poznań 1959.
9. Głowaciński Z. (red.): Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Warszawa 2001.
10. Dzięczkowski A.: Gniewosz plamisty w Wielkopolskim Parku Narodowym. Kraków 1966.
11. Gosławski K., Rybacki M.: Uwagi dotyczące ochrony zagrożonych gatunków gadów w Polsce. 1988.
12. Berger L.: Płazy i Gady Polski. Klucz do oznaczania. Warszawa – Poznań 2000.
13. Młynarski M.: Płazy i gady Polski. Warszawa 1987.
14. Juszczyk W.: Płazy i gady krajowe. Warszawa 1987.
15. Strzyżewski P.: Badanie populacji zaskrońca zwyczajnego – Natrix natrix (Linnaeus, 1758) okolic Jeziora Budzyńskiego w Wielkopolskim Parku Narodowym. Praca dyplomowa Instytut Zoologii Stosowanej AR Poznań 1980.

 fot. 3 x R. Kurczewski