Gady Wielkopolskiego Parku Narodowego

Cz. II –  Jaszczurki

Jaszczurki (Sauria) są jednym z podrzędów gromady gadów, i to jednym z najsłynniejszychz uwagi na olbrzymią różnorodność gatunkową.

Typowe, mają wydłużone ciało, z mocną głową, długim ogonem i pięciopalczastymi kończynami. Jednak są wśród nich i takie, których kończyny zostały zredukowane, przypominają węże, ale w odróżnieniu od nich, jak inne jaszczurki posiadają wykształcone powieki, mogą więc do nas „porozumiewawczo” mrugnąć. Mają też otwory uszne, co również różni je od węży. Ich zęby są tępo zakończone, by miażdżyć pokarm, którym często są bezkręgowce, głównie owady. Wiele z nich w reakcji obronnej potrafi odrzucić ogon (tzw. autotomia), który potem jest regenerowany.

W Wielkopolskim Parku Narodowym grupę tę reprezentują trzy gatunki: jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna i padalec zwyczajny.

Jaszczurka zwinka

Jaszczurka zwinka to zwierzę o dość masywnej budowie, głowie wyraźnie odgraniczonej od reszty ciała, grubym ogonie, około półtora raza dłuższym od reszty ciała. Tło grzbietowej części ciała jest w różnych odcieniach brązu, boki zwykle nieco jaśniejsze. Na grzbiecie biegną dwie jasne linie wyznaczające tzw. pasmo grzbietowe.

fot. Głowa samicy z charakterystycznym ubarwieniem i plamistością

U typowo ubarwionych osobników bardzo charakterystycznym elementem jest plamistość w postaci trzech głównych rzędów dużych, ciemnych plam grzbietowych, z jasnym środkiem. Strona brzuszna ubarwiona jest na jasny, szaro-kremowy kolor, u samców często o zielonkawym odcieniu z drobnymi plamkami. Zmienność ubarwienia i plamistości u tego gatunku jest bardzo duża, występuje szereg odmian barwnych. Samce są smuklejsze od samic, mają też większą głowę, a w porze godowej przybierają charakterystyczną, trawiastozieloną barwę. Najczęściej zwinki mierzą 16-18 cm, największe nie przekraczają 24 cm i są bardzo rzadkimi okazami, zwykle samicami.

fot. Samica zwinki z widoczną regeneracją ogona

Na jaszczurki te poluje wiele drapieżników, przede wszystkim ssaków i ptaków. Ponieważ dość często przebywają w pobliżu człowieka, zwłaszcza w ogrodach ze skalnikami, najpoważniejszym zagrożeniem są dla nich koty. Jednak dzięki zdolności autotomii, czyli odrzucenia ogona w czasie ataku drapieżnika, często udaje im się przetrwać. Niejednokrotnie spotyka się osobniki z wyraźną regeneracją ogona, co dowodzi silnej presji drapieżniczej. Zwinki rozpoczynają gody najczęściej w połowie kwietnia, zaraz po opuszczeniu zimowiska, przeciągając je nawet do końca czerwca. Samce są w tym czasie bardzo ruchliwe i agresywne. Pierwsze samice składają jaja już w maju, może to trwać aż do sierpnia. Liczba jaj wynosi od 3 do 14. Składają je w wykopanych w lekkiej, wilgotnej glebie płytkich dołkach, które zasypują ziemią. Mogą składać je również pod kamieniami, w różnego rodzaju szczelinach. Zwinka jest gatunkiem dziennym, wybitnie ciepłolubnym. Zamieszkuje tereny trawiaste, porośnięte roślinnością kserotermiczną, o dobrym nasłonecznieniu. Pojawia się również w środowiskach ruderalnych. Może wykorzystywać różne kryjówki, jak nory gryzoni, korytarze kretów, usypiska kamieni, pnie itp. Jej pokarm stanowią głównie owady, wije, pająki, ślimaki. Jaszczurki odgrywają bardzo ważną rolę w regulacji liczebności bezkręgowców, zjadając dziennie pokarm stanowiący do 10% masy swojego ciała. Zwinki mają duże znaczenie w gospodarce leśnej z uwagi na to, iż jako jedne z pierwszych owadożernych zwierząt zasiedlają uprawy leśne czy pogorzeliska. Drugim, nie mniej ważnym powodem, który świadczy o tym, że są wyjątkowo pożyteczne, jest fakt stwierdzenia w ich „menu” 60-70% organizmów uznawanych przez człowieka za szkodniki^{1, 2, 3-5}.

fot. Samiec zwinki w szacie godowej

Jaszczurka zwinka przez szereg lat była uważana w Europie i w Polsce za najpospolitszego gada. W ostatnim czasie w wielu miejscach obserwuje się spadek ich liczebności i zanikanie populacji. Powodów takiej sytuacji jest szereg: intensyfikacja i chemizacja rolnictwa, gospodarka leśna – głównie zalesianie i chemizacja, niekontrolowana turystyka i rekreacja o charakterze masowym, fragmentacja środowiska, a w efekcie izolowanie populacji, pożary, skażenie gleby (głównie metalami ciężkimi), zanieczyszczenie powietrza – ponadnormatywne stężenie pyłu, tlenki siarki i azotu, obniżenie poziomu wód gruntowych – wysuszanie terenów szczególnie niebezpieczne dla gniazd, zmiany klimatyczne^{6, 7, 8}.

fot. Samica zwinki podczas składania jaj

Z danych prof. Bergera, dotyczących obserwacji poczynionych w latach 1952-1953, wynika, że zwinka była szczególnie liczna na nasłonecznionych, południowych brzegach lasów, piaszczystych wzniesieniach porosłych ubogą roślinnością i na wydmach nad Wartą, pokrytych rzadkimi krzewami żarnowca i dzikiej róży⁹. Obok zwinek typowo ubarwionych obserwował wówczas tylko odmianę barwną erythronotus, charakteryzującą się najczęściej rudym ubarwieniem środkowej części pasma grzbietowego⁷. Profesor stwierdza, że na 8-10 osobników typowych występował jeden okaz tej odmiany (co dawałoby 10-12,5% populacji). Z kolei Piotr Stanisławski, prowadzący badania w latach 1978-1979 na „Szwedzkich Górach” nad Jeziorem Budzyńskim, potwierdza występowanie odmiany var. erythronotus w Parku¹⁸. Pisze o 16 zaobserwowanych osobnikach (bez określenia płci, podana jest tylko informacja, że znalazły się wśród nich również młode), co stanowi 5,5% badanej przez niego populacji. Przeliczając to na proporcję zastosowaną przez prof. Bergera, daje to mniej więcej jednego osobnika tej odmiany na 18 typowo ubarwionych. W końcu sezonu 1979 r. P. Stanisławski schwytał również młodego osobnika o ubarwieniu zbliżonym do aberracji immaculata. Natomiast prowadzone od lat 90. XX w. badania przez autora tegoż artykułu – pozwalają stwierdzić, że znakomita większość jaszczurek obserwowanych na terenie WPN-u wykazuje cechy typowe. Tło grzbietowej części ciała jest zwykle jasnobrązowe, przy czym młode jaszczurki, czyli te po wykluciu i po pierwszym zimowaniu (tzw. przezimki), są najczęściej jeszcze nieco jaśniejsze i mają mniejszą intensywność barw, dzięki czemu plamistość nie jest tak wyraźnie widoczna. Strona brzuszna przeważającej część samców ubarwiona jest na kolor oliwkowo-szary, a samic – na cytrynowy, podobnie jak u młodych, u których jednak z wiekiem kolor ten może ulec zmianie. Wśród obserwowanych jaszczurek stwierdzono też odmianę erythronotus (rubra), gdzie cała środkowa część pasma grzbietowego jest bezplamista, jednolicie ubarwiona na kolor rudobrązowy bądź kawowy, a boki są wybarwione jak u formy typowej. Zaobserwowano ok. 30 takich jaszczurek, można więc stwierdzić znaczny spadek liczebności osobników tej odmiany w porównaniu do wcześniejszych badań Bergera czy Stanisławskiego i uznać jej niepospolitość. Kolejna odmiana to punctatta, która od aberracji erythronotus odróżnia się plamkami na rudawym pasie grzbietowym. Przez niektórych autorów nie jest ona uznawana za osobną aberrację, ale jako krzyżówka osobnika ubarwionego typowo z var. erythronotus. W WPN-ie udało się stwierdzić tylko trzy takie osobniki. Jedna z samic wykazywała pewne cechy odmiany immaculata – jednokolorowe, szarobrunatne ubarwienie, bez plam i pasów. Jednak boki jej ciała posiadały plamy.

fot. Samica z rudym, pozbawionym plamistości grzbietem, odmiany barwnej erythronotus

Jaszczurki zwinki są dość często atakowane przez kleszcze, głównie pospolite (Ixodes ricinus). Stanisławski w badanej przez siebie populacji zwinek zasiedlającej oz nad Jeziorem Budzyńskim w WPN-ie, dostrzega obecność kleszczy na 27% osobników dorosłych i młodych, nie określając jednak gatunku pasożytów ani ich stadiów rozwojowych. Z badań własnych wynika, że ok. 20% badanej populacji jest zaatakowane przez kleszcze pospolite, które najczęściej i najliczniej znajdowano na samcach. Jaszczurki atakowane były głównie przez nimfy i larwy, a tylko w trzech przypadkach stwierdzono występowanie nassanych samic. Kleszcze usadawiały się zdecydowanie najczęściej za przednimi kończynami, prawie zawsze po kilka pod każdą pachą (najwięcej ok. 30 na jednej jaszczurce)⁸.

fot. Młoda zwinka zaatakowana przez larwy i nimfy kleszcza pospolitego (pasożyty widoczne poniżej otworu usznego i za kończyną).

Analiza siedlisk zajmowanych przez jaszczurkę zwinkę na terenie WPN-u pozwala stwierdzić, że konkretne gatunki roślin nie odgrywają większej roli w funkcjonowaniu populacji. Nie należy natomiast zapominać, że istotna jest ich bioróżnorodność, bezpośrednio wpływająca na bogactwo form życia na kolejnych poziomach pokarmowych. Bardzo ważna jest zróżnicowana gęstość i wysokość roślin, pozwalająca znaleźć miejsca do polowań, ucieczki, termoregulacji, zimowania, składania jaj itd. Dla omawianego gatunku charakterystyczne wydaje się również zajmowanie siedlisk będących w zasadzie granicami pomiędzy różnymi systemami wegetacji (np. łąka i las) czy użytkowania (skraje dróg, nasypy kolejowe). Występowanie zaś w różnych biotopach antropogenicznych może wskazywać na dużą plastyczność w przystosowywaniu się gatunku do zmieniających się warunków. Nie spotykano natomiast gadów na miedzach czy skrajach pól uprawnych przebiegających wzdłuż dróg, co potwierdzają inne badania wskazujące, że gatunek ten nie zasiedla obszarów intensywnie użytkowanych rolniczo.

Badania prowadzone w WPN-ie pozwalają uznać zwinkę za pospolitą z uwagi na wiele miejsc, w których jest spotykana, jednak nieliczną z powodu liczebności osobników obserwowanych na danym stanowisku.

Jaszczurka żyworodna

Drugą jaszczurką, występującą na terenie Parku, jest jaszczurka żyworodna. W przeciwieństwie do zwinki jest to gad o delikatnej budowie ciała, z niewielką głową, słabo odcinającą się od tułowia. Tło grzbietowej strony ciała jest w różnych odcieniach brązu, przez którego środek przebiega jaśniejsze pasmo, obrzeżone wąskimi, żółtawymi liniami. Na bokach szerokie, ciemniejsze smugi. Wewnątrz pasma grzbietowego znajdują się trzy rzędy ciemniejszych plam (środkowy prawie nieprzerywany), którym towarzyszą często drobne, jaśniejsze plamki. W przypadku żyworódki nie ma tak licznych odmian barwnych jak u zwinki, rzadko natomiast spotyka się osobniki czarne, tzw. melanistyczne. Strona brzuszna u samców, szczególnie w porze godowej, przybiera kolor pomarańczowy, z licznymi, ciemnymi plamkami. U samic jest natomiast żółta lub perłowa. Samce można rozpoznać również po charakterystycznym nabrzmieniu płciowym u nasady ogona. Dojrzałe samce i samice mieszczą się zwykle w klasie długości 13-14 cm, największe 15-16 cm, ważą 5-7 g. Okres godowy, podobnie jak u innych gadów, rozpoczyna się po zimowaniu, a jego szczyt przypada od maja do połowy czerwca. Jaszczurka ta nie składa jaj, jednak jej nazwa nie jest do końca prawdziwa, ponieważ jaja rozwijają się w ciele samicy i w jej wnętrzu następuje wyklucie. Jest to więc gatunek jajożyworodny. Dzięki takiemu przystosowaniu potrafi występować w terenach chłodnych, pozbawionych ciepłych, suchych miejsc do inkubacji jaj. Dlatego spotkać ją można już w tajdze. Jednocześnie należy do jaszczurek o największym zasięgu występowania (gatunek eurytermiczny) i sięga aż do basenu Morza Śródziemnego, gdzie – z powodu sprzyjających warunków – składa już jaja, jak inne gatunki jaszczurek. Jeżeli w czasie ciąży panują wysokie temperatury, zaczyna rodzić młode na terenie naszego kraju już w końcu lipca. Rodzi 3-10 młodych, które mają barwę ciemnobrązową. Jest to gatunek dzienny, ale ma mniejsze wymagania termiczne niż zwinka. Jest bardziej wytrzymała na zimno, dlatego wiosną pojawia się bardzo wcześnie, a jesienią pozostaje długo aktywna. Unika miejsc silnie nasłonecznionych, jest wilgociolubna. Występuje na podmokłych łąkach, torfowiskach, w pobliżu zbiorników wodnych i na brzegach rzek. Żywi się owadami, wijami, pająkami, ślimakami i dżdżownicami. W Polsce spotykana na całym obszarze kraju, choć nie masowo^{1, 2, 3-5}.

fot. Samiec jaszczurki żyworodnej

Profesor Berger stwierdza, że na terenie WPN-u występuje typowo ubarwiona jaszczurka żyworodna, pojawiająca się bardzo licznie w pobliżu zbiorników wodnych, wymieniając łąki piskorzewskie, Sarnie Doły i Czarny Dół⁹.

Autor niniejszego artykułu, prowadząc własne badania herpetologiczne, zaobserwował, że jaszczurka żyworodna dość często zajmuje siedliska częściowo pokrywające się z biotopami jaszczurki zwinki. Pojawia się jednak tylko tam, gdzie rośnie wyższa roślinność i jest większa wilgotność, nierzadko w pobliżu wód powierzchniowych. Sporadycznie spotkać ją można na terenie otwartym, rzadko porośniętym przez niskie rośliny, silnie nasłonecznionym. Często natomiast pojawia się na poboczach szlaków turystycznych, które stanowią dla niej ważne korytarze migracyjne. Chętnie przebywa w pobliżu stert gałęzi, pni, korzeni czy też gęstszej roślinności itp., które – w razie potrzeby – stanowią dla niej doskonałą kryjówkę. W obliczu zagrożenia jaszczurka ta świetnie wspina się na drzewa i krzewy, doskonale też pływa i nurkuje. Wydaje się, że ten gatunek nie potrzebuje dużych przestrzeni, ma mniejsze wymagania siedliskowe, co pozwala przypuszczać, że jest na terenie Parku pospolitszy i liczniejszy od zwinki. Pomimo preferowania cienistych i bardziej wilgotnych biotopów nie stwierdzono żyworódek np. w głębi siedlisk leśnych.

fot. Samica żyworódki z widoczną regeneracją ogona

Jaszczurki z terenu WPN-u wykazywały cechy ubarwienia typowego. Tło grzbietowej części ciała przybierało różne odcienie barwy brązowej. Na zwykle nieco jaśniejszym paśmie grzbietowym, które ma odcień oliwkowo-zielony, przebiega centralnie ciemniejsza, brązowa smuga, czasem lekko przerywana. Z obu jej boków występują rzędy drobnych, ciemnobrązowych plam. Pasmo grzbietowe odgraniczone jest od boków ciała jasnymi liniami brzeżnymi. Po bokach pojawia się rząd nieregularnych ciemnych plam. Bardzo często towarzyszą im jasne, kremowo-białe plamy, które przez swą kontrastowość podkreślają charakterystyczny wzór. Ubarwienie i plamistość pasma grzbietowego znajduje swoją kontynuację na ogonie, gdzie wraz z długością staje się drobniejsza. W przypadku autotomii część regenerowana traciła swoje charakterystyczne barwy, pasma oraz plamy. Pomimo iż wzorzec ubarwienia i plamistości jest mniej wyraźny niż u zwinek i trudno wyróżniać tutaj odmiany barwne, należy również podkreślić fakt, że nie znaleziono dwóch jednakowo ubarwionych żyworódek. Tylko raz, w 1992 r., udało się schwytać samicę na ozie nad Jeziorem Budzyńskim, która była okazem melanistycznym (var. nigra Wolf), bez żadnej widocznej plamistości, z ciemnoszarą częścią brzuszną. Nie ma z tego terenu innych doniesień na temat tej odmiany barwnej. W przypadku ubarwienia części brzusznej występowały różnice związane z płcią. Samce przybierały zwykle barwę pomarańczową, najintensywniejszą w porze godowej, zaś samice – oliwkowo-różową, czasem żółtawą. Młode żyworódki były z reguły bardzo ciemne, niemal czarne, bez wyraźnej plamistości.

fot. Podobnie jak zwinki, jaszczurki żyworodne spotykane są na poboczach dróg i szlaków, gdzie wykorzystują nawet wąskie i zacienione pasy niskiej roślinności

Na podstawie obserwacji można stwierdzić, że żyworódka wykazuje zdecydowanie mniej impulsywny charakter niż zwinka. Walki godowe samców nie przebiegają tak gwałtownie, nie zaobserwowano też ani specjalnego rytuału godowego, ani zachowań terytorialnych – często na obszarze kilku metrów kwadratowych natrafiano na kilka, a nawet kilkanaście osobników, które nie wykazywały agresywnych zachowań względem siebie. Migrowały zwykle samce i młode, trzymając się poboczy szlaków, skrajów lasów czy brzegów wód. Z racji na większą tolerancję względem temperatury otoczenia, ostatnie obserwacje jaszczurek żyworodnych w WPN-ie czyniono jeszcze na początku października. W ciągu dnia żyworódki są aktywne również podczas pochmurnej, chłodnej pogody, kiedy w zasadzie nie spotykano innych gatunków gadów.

Podobnie jak u zwinki, stwierdzono pasożyty zewnętrzne, którymi były larwy i nimfy kleszcza pospolitego. Pasożyty występowały na ok. 20% obserwowanych jaszczurek. Problem ten dotyczył w równym stopniu obu płci, a także młodych osobników.

Padalec zwyczajny

Ostatnim gadem, występującym na obszarze WPN-u, jest padalec zwyczajny. To jedyny przedstawiciel beznogich jaszczurek w naszym kraju. Ma wydłużone ciało, małą głowę, bez wyraźnego przewężenia szyjnego. Posiada gruby, łamliwy ogon, dłuższy o 2-3 cm od reszty ciała, zakończony twardym, rogowym kolcem. Często obserwuje się osobniki z wyraźną regeneracją ogona, co wskazuje na jego dużą łamliwość. Część grzbietowa jest ubarwiona na kolor brązowy, w różnych odcieniach. Typowy deseń to dwie ciemne linie, biegnące blisko siebie od głowy przez grzbiet. U większości samców strona brzuszna jest jasnopopielata, a u samic – zwykle znacznie ciemniejsza, a bywa wręcz czarna. Oprócz typowo ubarwionej formy, rzadziej można spotkać odmianę turkusową, z jaskrawo niebieskozielonymi plamami na grzbiecie. U padalców nie występuje specjalne ubarwienie godowe. Brakuje również dymorfizmu płciowego w cechach morfologicznych. Najwięcej samców mieści się w klasie długości 25-30 cm, a samic – 30-35 cm. Największe samce osiągają ok. 40 cm, a samice – nawet 50 cm. Średnia waga to 30-40 g, największe osobniki osiągają ok. 75 g. Pora godowa rozpoczyna się po opuszczeniu zimowiska, przeciętnie ok. połowy kwietnia, i trwa do początku lipca. Padalce są jajożyworodne – młode rodzą się w kwietniu w liczbie 5-15 osobników. Jaszczurka ta prowadzi skryty tryb życia, a jej pora aktywności przypada głównie na porę zmierzchową, a nawet nocną. Ma mniejsze wymagania termiczne od innych gadów. Żywi się dżdżownicami, nagimi ślimakami, stawonogami. Spotykany jest w różnych, często skrajnych siedliskach, od wilgotnych, a wręcz podmokłych, po suche i nasłonecznione zbocza. Zasięg występowania obejmuje niemal całą Europę, jednak z uwagi na tryb życia, trudno określić jego liczebność, a co za tym idzie – stan populacji^{1, 2, 3-5}.

fot. Para padalców, samiec jaśniejszy, na pierwszym planie

Profesor Berger stwierdza, iż jest to gatunek często występujący na terenie WPN-u⁹. W czasie badań prowadzonych przez autora tej publikacji spotykano padalce w różnych siedliskach na ternie całego Parku. Najczęściej jednak pojawiały się w lasach sosnowych, na stanowiskach słonecznych i suchych. Rzadziej obserwowano go również na terenach podmokłych, np. w okolicach rezerwatu Pojniki. Można się również na niego natknąć w ogrodach, gdyż chętnie przebywa pod stertami skoszonej trawy. Spotykano padalce zarówno w gęstej, wysokiej roślinności trawiastej, jak i pośród igieł czy liści w dnie lasu. Różnorodność zajmowanych siedlisk może wskazywać na duże zdolności adaptacyjne gatunku. Jednak z uwagi na skryty, samotniczy tryb życia, trudno jednoznacznie stwierdzić, czy jest to gatunek rzadki, czy pospolity na terenie WPN-u.

Osobniki obserwowane na obszarze Parku wykazywały typowe cechy ubarwienia. Podstawowym kolorem grzbietowej części ciała był brąz w różnych odcieniach, od jasnokawowego do ciemnego o pięknym, miedzianym połysku. Na głowie rozpoczynały się zwykle dwie, równolegle położone, ciemne linie, biegnące przez całe ciało. Zdarzały się jednak okazy ich pozbawione bądź posiadające tylko jedną linię. Strona brzuszna w przypadku samców była zwykle nieco jaśniejsza – popielata, u samic natomiast – ciemnobrunatna. Młode padalce miały stronę grzbietową ubarwioną na kolor stalowy, na którym widoczne były, biegnące przez całe ciało, dwa ciemne pasy. Część brzuszna była natomiast bardzo ciemna, niemal czarna.

fot. Para godujących padalców

Zachowania godowe samców obserwowano krótko po przebudzeniu ze snu zimowego, tzn. na początku kwietnia. Wykazywały wówczas nadzwyczajną jak na ten gatunek aktywność. Kąsały się zajadle po całym ciele, jednocześnie starając się przygnieść przeciwnika do ziemi. Ciekawie zachowują się padalce również w obliczu zagrożenia. Oczywiście, pierwszą reakcją jest jak najszybsza ucieczka. Jednak kiedy tylko pozwala na to środowisko, wykorzystują swoje naturalne przystosowanie, wyrażające się w budowie i twardości ciała, i natychmiast „wwiercają się” w pulchną ziemię, piach, mech czy ściółkę leśną bądź wciskają w szczeliny między korzeniami czy kamieniami.

Na obserwowanych w WPN-ie padalcach nie stwierdzono żadnych pasożytów zewnętrznych.

Ostatnia część cyklu dotyczącego gadów Wielkopolskiego Parku Narodowego, zostanie poświęcona zagrożeniom i aktywnej ochronie gadów.

Źródła:

1. Najbar B.: Płazy i gady Polski. Zielona Góra 1995.
2. Blab J., Vogel H.: Płazy i gady Europy Środkowej. Warszawa 1999.
3. Berger L.: Płazy i Gady Polski. Klucz do oznaczania. Warszawa – Poznań 2000.
4. Młynarski M.: Płazy i gady Polski. Warszawa 1987.
5. Juszczyk W.: Płazy i gady krajowe. Warszawa 1987.
6. Kurczewski R.: Część faunistyczna operatu ochrony gatunków roślin i zwierząt – gady (Reptilia). Projekt Planu Ochrony Wielkopolskiego Parku Narodowego. Poznań 2013 (maszynopis).
7. Jabłokow A.W.: Prytkaja jaszczierica. Moskwa 1976.
8. Kurczewski R.: Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis) w Wielkopolskim Parku Narodowym. Poznań 2014.
9. Berger L.: Płazy i gady Wielkopolskiego Parku Narodowego pod Poznaniem. Poznań 1955.
10. Stanisławski P.: Badanie znakowanej populacji jaszczurki zwinki (Lacerta agilis) na terenach Wielkopolskiego Parku Narodowego przyległych do Jeziora Budzyńskiego. Praca dyplomowa, Katedra Zoologii, Akademia Rolnicza w Poznaniu 1980 (maszynopis).

 fot. 12 x R. Kurczewski