Jednym z podstawowych aktów prawnych, mających na celu ochronę środowiska, a tym samym ochronę drzew, jest Ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j. DzU z 2013 r. poz. 627, ze zm. – u.o.p.). Zgodnie z jej art. 4, organy administracji publicznej, osoby prawne i inne jednostki organizacyjne, a także osoby fizyczne mają ustawowy obowiązek dbałości o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem narodowym.
Biorąc pod uwagę brzmienie art. 2 u.o.p., „ochrona przyrody, w rozumieniu ustawy, polega na zachowaniu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zasobów, tworów i składników przyrody”, w tym zadrzewień. Do tych ostatnich zalicza się drzewa i krzewy w granicach pasa drogowego, pojedyncze drzewa lub krzewy albo ich skupiska niebędące lasem w rozumieniu art. 3 Ustawy z 28 września 1991 r. o lasach (t.j. DzU z 2014 r. poz. 1153, ze zm.), wraz z terenem, na którym występują, i pozostałymi składnikami szaty roślinnej tego obszaru, spełniające cele ochronne, produkcyjne lub społeczno-kulturowe.
Instrumenty ochrony
Kluczowym elementem tej ochrony jest obowiązek uzyskania zezwolenia na usunięcie drzew na wniosek posiadacza nieruchomości (za zgodą jej właściciela) lub właściciela urządzeń, o których mowa w art. 49 §1 Kodeksu cywilnego, jeżeli drzewa lub krzewy zagrażają ich funkcjonowaniu. Zasadą jest, że usunięcie drzew z terenu nieruchomości może nastąpić po uzyskaniu zezwolenia wydanego przez wójta (burmistrza lub prezydenta miasta), z tym jednak zastrzeżeniem, że zezwolenie na usunięcie drzew i krzewów z terenu nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków wydaje wojewódzki konserwator zabytków (art. 83 ust. 2 u.o.p.). Natomiast kompetencje do wydawania zezwoleń w odniesieniu do nieruchomości będących własnością gminy posiada starosta. Oczywiście, w przepisach zostały wskazane przypadki, w których nie trzeba uzyskiwać zezwolenia na wycinkę. Zwolnienie z tego obowiązku reguluje art. 83 ust. 6 u.o.p.
Posiadacz nieruchomości ponosi opłatę za usunięcie drzew lub krzewów, którą nalicza i pobiera organ właściwy do wydania zezwolenia na ich wycinkę. Zgodnie z art. 85 u.o.p., opłatę tę ustala się na podstawie stawki zależnej od obwodu pnia na wysokości 130 cm oraz rodzaju i gatunku drzewa, z tym że ustawodawca przewidział określanie maksymalnej wysokości stawek opłat za usuwanie drzew na każdy rok (art. 85 ust. 2 u.o.p.). Aktualne stawki zostały wskazane w Obwieszczeniu Ministra Środowiska z 24 października 2013 r. w sprawie stawek opłat za usunięcie drzew i krzewów oraz stawek kar za zniszczenie zieleni na rok 2014 (MP z 2013 r. poz. 835). Natomiast 24 października br. Minister Środowiska ogłosił obwieszczenie w sprawie stawek opłat za usunięcie drzew i krzewów oraz stawek kar za zniszczenie zieleni na rok 2015 (MP z 2014 r. poz. 958).
Kolejnym instrumentem prawnym są kary pieniężne nakładane za usunięcie drzew, bez wymaganego zezwolenia. W myśl art. 88 u.o.p., administracyjną karę pieniężną wymierza wójt (burmistrz albo prezydent miasta).
Jednak z punktu widzenia zarówno organu, jak i ukaranego istotną rzeczą będzie prawidłowe ustalenie, czy usunięcie konkretnego drzewa lub zespołu drzew było objęte obowiązkiem uzyskania zezwolenia. Gdyby bowiem okazało się, że usunięte drzewo należało do kategorii, co do której nie jest wymagane zezwolenie na usunięcie, oznaczałoby to, że organ nie miał podstaw do wymierzenia kary pieniężnej.
Warto przy tym zaznaczyć, iż określając wymiar kary za usunięcie drzew bez zezwolenia, bierze się pod uwagę gatunek usuniętych lub zniszczonych drzew (ma to bezpośredni wpływ na wysokość opłaty), ich wielkość – obwód pnia (wpływa na wysokość współczynnika różnicującego wysokość opłaty) oraz rok, w którym dokonano danego czynu podlegającego ocenie organu (wpływa to na przepisy prawa, jakie będą miały zastosowanie, a co za tym idzie – na wysokość obowiązujących w danym roku stawek).
Ustalenie stanu faktycznego
Analizując powyższe okoliczności, należy wskazać, że w toku postępowania administracyjnego w kierunku wymierzenia kary konieczne będzie uzyskanie przez organ opinii dendrologicznej (ekspertyzy), w celu uzyskania wiadomości niezbędnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Taka ekspertyza ma za zadanie udzielenie odpowiedzi na pytania, które pojawią się w związku z potrzebą prawidłowego ustalenia przez organ stanu faktycznego, w tym właściwej kwalifikacji gatunku usuniętego drzewa i jego wielkości. Nadmienić należy, że taką opinię dendrologiczną powinien wykonać ekspert (najlepiej biegły sądowy lub rzeczoznawca z zakresu ochrony przyrody lub środowiska), osoba legitymująca się udokumentowaną wiedzą w obszarze dendrologii, biologii czy leśnictwa.
Cele ekspertyzy
Ekspertyza dendrologiczna jest instrumentem ustawowego obowiązku dbałości o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem narodowym. Narzędzie to może być wykorzystywane przez uprawnione organy do uzyskania informacji, w jaki sposób bezpośrednio dbać o przyrodę w ramach polityki zrównoważonego rozwoju, mając na uwadze przyszłe i obecne procesy inwestycyjne na danym obszarze, a w przypadku nieuprawnionego działania – wycinki drzew bez zezwolenia – do ustalenia prawidłowego stanu faktycznego.
Opinia dendrologiczna jest opracowaniem, którego celem jest ocena stanu przedmiotowego drzewa (zespołu krajobrazowego), obejmującym analizę jego stanu zdrowotnego oraz zachowanie statyki. Zwykle ekspertyza taka zawiera także zalecane zabiegi pielęgnacyjne dla poszczególnych drzew w przypadku, gdy dokonano oceny wpływu zespołu czynników występujących w danej lokalizacji, które bezpośrednio lub pośrednio oddziaływają na pojedyncze drzewa rosnące na terenach zurbanizowanych czy też w miejskich kompleksach leśnych.
W przypadku, gdy organ prowadzi postępowanie w celu ustalenia stanu faktycznego w związku z dokonaną wycinką drzew bez zezwolenia, to ekspertyza powinna dać odpowiedź na podstawowe pytania o gatunek drzewa, jego wiek oraz czas, w jakim dokonano bezprawnego czynu, co jest warunkiem niezbędnym przy wymierzeniu kary. Co więcej, warto podkreślić, że opinia dendrologiczna będzie stanowiła również jeden z etapów świadomego procesu inwestycyjnego na określonym terenie, z uwagi na szeroką skalę zachodzących procesów rozbudowy (przebudowy) infrastruktury miejskiej lub obszarów wiejskich, które były do tej pory pokryte zwartym drzewostanem. Zlecenie wykonania ekspertyzy przez organ będzie miało miejsce zarówno przy planowaniu nowych inwestycji, jak i przy określaniu wartości nieruchomości, z uwagi na stan obecnego na niej drzewostanu. Oczywiste jest, że świadomy proces inwestycyjny w zakresie budowy, rozbudowy lub remontu nieruchomości nie obejdzie się również bez szczegółowej inwentaryzacji istniejącego tam drzewostanu, z uwzględnieniem egzemplarzy szczególnie cennych, z pogłębioną oceną dendrologiczną. Szczegółowa inwentaryzacja powinna wskazać, które drzewa będą mogły być wycięte, np. z uwagi na kolizję z projektowaną inwestycją, albo też udzielić odpowiedzi, czy możliwe jest projektowanie przedsięwzięcia z zachowaniem istniejącego drzewostanu. W powyższych przypadkach ekspertyza dendrologiczna będzie wykonywana przed podejmowaniem decyzji inwestycyjnych, w celu uzyskania aktualnej wiedzy o stanie drzew występujących na danym terenie.
Jeśli nie ma możliwości zachowania drzewostanu na nieruchomości, a inwestor zmuszony jest do usunięcia drzew, konieczne jest dokonanie opłaty za wycięte drzewa jako rekompensaty przyrodniczej za poniesione straty w przyrodzie, na warunkach określonych w powszechnie obowiązujących przepisach. Jednak konieczność wniesienia tej opłaty może zostać odroczona na trzy lata od dnia wydania stosownej decyzji zezwalającej na usunięcie drzew i krzewów, pod warunkiem przesadzenia wnioskowanych drzew w inne miejsce lub zastąpienie ich innymi nasadzeniami (art. 84 ust. 4 u.o.p.). W takim przypadku ekspertyza dendrologiczna powinna zawierać w swojej treści przynajmniej wykaz roślin proponowanych do wykonania nasadzeń zastępczych wraz z projektem ich nasadzeń i koniecznością pielęgnacji przez okres minimum trzech lat od dnia ich posadzenia.
Z koniecznością wykonania ekspertyzy dendrologicznej będziemy mieli także do czynienia w sytuacji, kiedy to zanieczyszczone powietrze, gleba czy brak miejsca na kształtowanie się korzeni i prawidłowy wzrost drzew powodują, iż drzewa stają się bezpośrednim zagrożeniem dla ludzi lub mienia, w szczególności na terenach zurbanizowanych. W takim przypadku ekspertyza dendrologiczna powinna udzielić odpowiedzi na pytanie o żywotność drzewa i określić wady obniżające jego właściwości fizyczne (w tym statykę). Wydanie takiej ekspertyzy będzie niezbędne w celu podjęcia działań pielęgnacyjnych albo – w ostateczności – decyzji o wycince drzew i krzewów. Często zdarza się również, że uprzednio prowadzone prace pielęgnacyjne drzew nie przynoszą zamierzonego efektu (czasem dlatego, że były wykonane nieprawidłowo). Wówczas drzewa stają się bardziej podatne na choroby i ataki szkodników oraz gorzej się rozwijają (tracą żywotność). W takim przypadku wykonanie ekspertyzy dendrologicznej może stanowić podstawę do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym do podmiotu trzeciego, który był zobowiązany do pielęgnacji zieleni, np. na podstawie umowy zawartej z gminą. Wykonanie takiej ekspertyzy dendrologicznej może być również środkiem dowodowym w postępowaniu sądowym, w którym gmina będzie dochodziła od wykonawcy zobowiązanego do pielęgnacji zieleni odszkodowania z tytułu nienależytego wykonania lub niewykonania wcale zawartej umowy.
Powyższe rozważania potwierdzają, że ekspertyza dendrologiczna jest instrumentem ochrony przyrody, która może spełniać różne funkcje – w zależności od celu, w jakim jest wykonana.
