Najwyższa Izba Kontroli (NIK) przekazała, że jej zdaniem działania samorządów pięciu województw i 18 gmin, dotyczące wdrożenia uchwał antysmogowych, okazały się nieskuteczne. Kontrole przestrzegania zakazów i ograniczeń wprowadzonych tymi uchwałami prowadzono w zbyt małej skali, w niepełnym zakresie lub nierzetelnie. Na terenie województw dolnośląskiego, kujawsko-pomorskiego, łódzkiego, małopolskiego i śląskiego, wciąż funkcjonuje ponad 781 tys. tzw. kopciuchów – wynika z przekazanej informacji. NIK twierdzi, że jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy, niewystarczająco zaangażowały się we wdrożenie uchwał antysmogowych.
Wysokie stężenia pomimo wsparcia
Województwa, które poddano kontroli, w 2023 r. wykazały przekroczenia dopuszczalnych poziomów stężeń zanieczyszczeń powietrza. Wśród nich wymieniono PM10 oraz B(a)P. Kontrolą objęto kluczowe jednostki w skali regionalnej, odpowiedzialne za przygotowanie uchwał antysmogowych oraz ich wdrażanie. Skontrolowano po cztery gminy z każdego województwa.
W odpowiedzi na złą jakość powietrza wszystkie, kontrolowane samorządy województw przyjęły uchwały antysmogowe, które wprowadziły zakazy i ograniczenia dotyczące eksploatacji instalacji spalających paliwa – podał NIK. W każdym z województw objętych kontrolą określono w programach ochrony powietrza (POP) zadania polegające na wymianie kotłów na paliwa stałe oraz obowiązek przeprowadzania przez gminy kontroli przestrzegania przepisów o ochronie powietrza, w tym uchwał antysmogowych.
Samorządy wojewódzkie wspierały gminy w realizacji uchwał antysmogowych. Oferowały wsparcie finansowe, merytoryczne i szkoleniowe – przekazał NIK. Szczególnie aktywnie wspierały województwa małopolskie i śląskie. Województwo małopolskie uruchomiło aplikację umożliwiającą zgłaszanie nieprawidłowości dotyczących m.in. spalania odpadów lub używania urządzeń niezgodnych z wymaganiami uchwały antysmogowej.
Ustalenia z kontroli przestrzegania przepisów uchwał antysmogowych
Wszystkie skontrolowane gminy rzetelnie identyfikowały problem jakości powietrza związany z niską emisją i wskazywały w dokumentach strategicznych działania, które miały na celu jej ograniczenie – przekazał NIK. W trzech z nich nie opracowano jednak programów ochrony środowiska. Kolejne trzy nie posiadały raportów z ich wykonania, choć jest to obowiązkowe.
W Polsce utworzono Centralną Ewidencję Emisyjności Budynków (CEEB). Zawiera ona dane o stosowanych w budynkach źródłach ciepła. Od 2021 r. wszyscy właściciele i zarządcy nieruchomości muszą składać deklaracje o źródłach ciepła. W wielu gminach nie zebrano jeszcze pełnych danych – przekazał NIK. W ośmiu ze sprawdzanych gmin w bazie zarejestrowano mniej niż 80% danych. Gminy nie podjęły skutecznych działań, by odszukać właścicieli, którzy nie złożyli deklaracji – ocenia NIK.
W 15 gminach stwierdzono nieprawidłowości dotyczące niezgodnego z prawem lub nierzetelnego prowadzenia kontroli w zakresie przestrzegania i stosowania przepisów z zakresu ochrony powietrza. W części gmin kontrole prowadzono bez odpowiednich upoważnień. Nie sporządzano w ich wyniku żadnych protokołów.
Przykładowo w Tuchowie nie wyciągano żadnych konsekwencji wobec mieszkańców, którzy łamali zakaz spalania odpadów lub naruszali uchwały antysmogowe. Natomiast w Brzezinach, po 2019 roku kompletnie zaprzestano przeprowadzania kontroli. W czterech gminach pobierano próbki popiołów. W latach 2017–2023 w sześciu gminach nie pobrano żadnej próbki popiołu.
Kontrole przestrzegania uchwał antysmogowych wykazały sporą obecność kopciuchów
Na dzień 1 lipca 2024 roku, na terenie kontrolowanych województw, funkcjonowało ponad 781 tys. kopciuchów oraz ponad 1,3 miliona kotłów poniżej klasy 5. Należy je wymienić do końca czerwca 2028 roku. W województwach dolnośląskim, małopolskim i kujawsko-pomorskim, kopciuchy nie powinny być już używane. Było ich jednak ok. 484 tysięcy. Zaś w województwach łódzkim i śląskim, likwidacja powinna zakończyć się zakończyć do końca 2024 i 2025 roku. W dalszym ciągu eksploatowano tam prawie 300 tysięcy takich kotłów.
Żadna z kontrolowanych gmin nie wdrożyła przepisów antysmogowych w pełni. W badanych 18 gminach, między 2018 a 2023 rokiem, wymieniono prawie 29 tys. kotłów. Na wymianę czeka ponad 42 tys. kotłów, z tego ponad 26 tys. to kotły pozaklasowe. W tym wypadku, pozytywnie NIK ocenił m.in. Wałbrzych i Rybnik, gdzie wymieniono prawie połowę, spośród wszystkich kotłów wymienionych w 18 gminach objętych kontrolami.
Wsparcie finansowe i przeszkody we wdrażaniu uchwał antysmogowych
We wszystkich gminach miał działać program Czyste Powietrze, uruchomiono też programy dofinansowania wymiany starych kotłów. Gminy finansowały je z własnych środków lub korzystały ze wsparcia. Każda z gmin prowadziła też działania edukacyjne. Jednak w pięciu gminach działania t NIK ocenił jako „mniej intensywne niż powinny”. W niektórych gminach zatrudniano osoby, które wspierały mieszkańcom w sprawach związanych z ogrzewaniem.
NIK wskazał również główne przeszkody we wdrażaniu uchwał antysmogowych. Jego zdaniem to zbyt niska świadomość społeczna, możliwości finansowe mieszkańców i gmin, skuteczność wprowadzonych rozwiązań systemowych związanych z nadzorem nad gminami, które nie wykonują postanowień POP oraz brak pełnych, wiarygodnych danych o stosowanych źródłach ciepła. Na rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń powietrza, wpływają też czynniki niezależne od władz samorządowych. To np. ukształtowanie terenu i warunki klimatyczne. NIK sformułował wnioski po przeprowadzonej kontroli. Można zapoznać się z nimi na stronie nik.gov.pl.
Na podstawie nik.gov.pl
fot. sozosfera.pl (zdjęcie ilustracyjne)
