„Policy matters” („Polityka ma znaczenie”) – to tytuł pierwszej zakładki na stronie Komisji Europejskiej (KE), która poświęcona jest ekoinnowacjom. Działania regulacyjne związane z wypracowywaniem nowych, proekologicznych rozwiązań, a także dotyczące pokazywania i wymiany dobrych praktyk, wspieranie prac badawczo-rozwojowych w tym zakresie oraz generowanie strumienia finansowania do obszaru ekoinnowacji należą do priorytetowych kierunków i narzędzi, bez których ten rynek nie miałby szans na dynamiczny rozwój.
Zgodnie z definicją ujętą w Komunikacie Komisji Europejskiej „Innowacja na rzecz zrównoważonej przyszłości – Plan działań w zakresie ekoinnowacji”1, ekoinnowacje to „innowacje w dowolnej postaci, których wynikiem lub celem jest widoczny i znaczący postęp w kierunku osiągnięcia zrównoważonego rozwoju poprzez zmniejszenie negatywnego wpływu na środowisko, zwiększenie odporności na obciążenia środowiskowe lub osiągnięcie efektywniejszego i bardziej odpowiedzialnego korzystania z zasobów naturalnych”.
Dążenie do transformacji w kierunku „zielonej” gospodarki i zrównoważonego rozwoju pozwoliło na zidentyfikowanie palących problemów środowiskowych, zestawienie polityk oraz wskazanie działań, które powinny zostać podjęte. Znaleźć je można m.in. w Raporcie Europejskiej Agencji Środowiska „Środowisko Europy 2015. Stan i prognozy”2 (Raport SOER). Publikacja ta, w powstawaniu której uczestniczyli również polscy eksperci, w sposób uporządkowany i przystępny pokazuje wyzwania środowiskowe, przed którymi stoi nasza planeta i które wymagają szybkiej interwencji oraz innowacyjnego, nieszablonowego podejścia. Jednym z wymienianych narzędzi jest wspieranie ekoinnowacji, gdyż to one mogą (i muszą) stanowić remedium na różnorodność i złożoność wyzwań środowiskowych, które są efektem wieloletniego traktowania środowiska przyrodniczego jako bezpłatnego źródła wszelkiego rodzaju surowców, materiałów i korzyści finansowych.
Strategia „Europa 2020”3, będąca obecną unijną strategią zrównoważonego wzrostu, podkreśla potrójny cel, jakim jest stworzenie na obszarze Unii Europejskiej inteligentnej, zrównoważonej i sprzyjającej integracji społecznej gospodarki, ze wskazaniem, że na badania i rozwój (B+R) powinniśmy przeznaczyć 3% PKB UE. Czy to dużo? Wyzwania i cele środowiskowe są bardzo ambitne i ważne, poparte zarówno politykami tematycznymi, uwzględniającymi harmonogramy i terminy realizacji, jak i kompleksowymi strategiami i wizjami. Wyzwania ogromne, dlatego realizacja długoterminowych planów musi być poprzedzona osiągnięciem celów krótkoterminowych. W związku z tym Unia Europejska i poszczególne państwa członkowskie tworzą coraz więcej środków działania dotyczących środowiska i klimatu, które uwzględniają te ramy czasowe. Jednym z takich instrumentów jest wsparcie ekoinnowacji i włączenie komponentu „zrównoważonego rozwoju” do ram finansowania perspektywy UE na lata 2014-2020, w tym w zakresie B+R oraz wspierania innowacji. Spełnienie „kryterium zrównoważonego rozwoju” stanowi tzw. warunek dostępu, czyli jest obowiązkowe lub pozwala na zwiększenie szans projektu poprzez przyznawanie dodatkowych punktów dla wniosku o dofinansowanie.
Rys. 1 Długookresowe cele przejściowe/pośrednie związane z polityką ochrony środowiska UE (Źródło: Europejska Agencja Środowiska)
Ekoinnowacje narzędziem budowania „zielonej” gospodarki
„Zielona” gospodarka (ang. green economy)2 jest postrzegana przez UE, OECD i ONZ jako strategiczne podejście do wyzwań systemowych związanych z globalną degradacją środowiska, zapewnieniem bezpieczeństwa zasobów, zatrudnieniem i konkurencyjnością. Dlatego też inicjatywy strategiczne, wspierające cele „zielonej” gospodarki, są zawarte w głównych strategiach UE, w tym w strategii Europa 2020, w 7. Programie działań w zakresie środowiska4, w programie ramowym w zakresie badań naukowych i innowacji (Horyzont 2020)5 oraz w politykach sektorowych – transportowej i energetycznej.
Siódmy program działań w zakresie środowiska, który ma na celu zwiększenie stopnia włączenia tematyki dotyczącej środowiska do innych obszarów polityki UE i poprawę ich spójności, określa cztery główne filary tworzenia wspólnych ram transformacji w kierunku „zielonej” gospodarki: poprawę sposobu wdrażania przepisów, lepsze uwzględnienie kwestii dotyczących środowiska, zwiększenie wiedzy naukowej (B+R) i ułatwienia w zakresie inwestycji.
Ekoinnowacje wymagają wsparcia nie tylko w fazach badawczej i rozwojowej, ale również na etapie wdrożenia. Jak wskazuje raport SOER, dostępność i ukierunkowanie strumienia środków finansowych, determinujących wybory dotyczące inwestycji, to najważniejsze warunki umożliwiające osiągnięcie celów długoterminowych. Systemy zaspokajające ważne potrzeby społeczeństwa, takie jak woda, mobilność czy energia, opierają się na drogiej i trwałej infrastrukturze. Wybory inwestycyjne mają zatem długotrwałe konsekwencje dla funkcjonowania tych systemów, ich skutków środowiskowych i zdrowotnych, mają również wpływ na powstawanie i opłacalność technologii alternatywnych. Raport SOER potwierdza, że przemiany zależą w części od unikania inwestycji, które blokują rozwój istniejących, „zielonych” technologii i rozwiązań. Wymaga to często trudnych, politycznych decyzji, mających wpływ na dużą część społeczeństwa, któremu należy przedstawić spójną i wiarygodną „wizję biznesową” oraz przekonać je do niej.
Takie ekowizje biznesowe tworzą już i wdrażają z powodzeniem przedsiębiorcy w różnych częściach świata, często kierowani misją rozwiązania globalnych problemów środowiskowych, takich jak np. emisja gazów cieplarnianych. Nadzieję daje fakt, że okres od wynalezienia do masowego przyjęcia nowych technologii niesamowicie się skraca. W przypadku Internetu było to zaledwie siedem lat, gdy uprzednio dla elektryczności 46 lat. Daje to szansę na skuteczną transformację systemu elektroenergetycznego czy transportowego w takim horyzoncie czasowym, który umożliwi uniknięcie dramatycznych skutków ocieplenia klimatu.
Rys. 2. Skrócenie czasu potrzebnego do masowego przyjęcia nowych technologii (Źródło: Europejska Agencja Środowiska)
Działania biznesu są zawsze oparte na rachunku korzyści i kosztów oraz analizie ryzyk. W najnowszej ocenie globalnego ryzyka Światowego Forum Ekonomicznego6 wśród 10 najważniejszych zagrożeń dla biznesu wskazano trzy niebezpieczeństwa dla środowiska: ograniczenia zasobów wodnych, niewystarczające zapobieganie i adaptacja do zmian klimatu oraz powiązane z nimi zwiększone występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych (pożary, powodzie, huragany).
Ekoinnowacje dla zrównoważonego rozwoju
Raport SOER wskazuje cztery zjawiska o charakterze innowacyjnym, które mogą wspierać długoterminowe przemiany w kierunku zrównoważonego rozwoju:
- Wspólna (współdzielona) konsumpcja – dotyczy sposobów, za pomocą których konsumenci mogą uzyskiwać produkty lub usługi skuteczniej i zgodnie z zasadą efektywnego gospodarowania zasobami. Może to oznaczać całkowitą zmianę sposobów zaspokajania potrzeb konsumentów, w tym przejście od indywidualnych decyzji do popytu zorganizowanego lub zbiorowego (np. spółdzielnie energetyczne, czyli współwłasność oraz wspólne korzystanie z instalacji dostarczającej energię odnawialną).
- Prosumeryzm – zmniejsza odległość między producentem a konsumentem i może być uważany za szczególny rodzaj współdzielonej konsumpcji. Za przykład mogą posłużyć rozproszone systemy produkcji energii, tworzone dzięki innowacjom technologicznym, takim jak inteligentne systemy pomiarowe i inteligentne sieci.
- Innowacje społeczne – wiążą się z rozwojem nowych koncepcji, strategii i form organizacyjnych – jest to konieczne, aby lepiej odpowiadać potrzebom społecznym. Oba powyższe przypadki są przykładami innowacji społecznych. Prosumeryzm jest innowacją społeczną, którą wspierają częściowo innowacje technologiczne. Innowacje społeczne są sposobem rozwiązywania problemów, mającym duży potencjał tworzenia nowych relacji społecznych, i dlatego są wskazywane jako najważniejszy element niezbędny do wspierania transformacji w kierunku zrównoważonego rozwoju.
- Ekoinnowacje i ekoprojektowanie – wykraczają poza innowacje technologiczne i biorą pod uwagę wymagania dotyczące środowiska albo poprzez zmniejszenie wpływu na środowisko produktów lub procesów produkcyjnych, albo uwzględniają aspekty środowiskowe podczas projektowania produktu i w całym jego cyklu życia. Pozyskiwanie energii z odpadów spożywczych czy modernizacja izolacji budynków z przetworzonych wyrobów papierniczych – to tylko kilka przykładów ekoinnowacji i ekoprojektowania.
Diabeł tkwi w… finansach
Według szacunków KE, budowanie niskoemisyjnej przyszłości w UE będzie wymagało przeznaczania na ten cel 270 mld euro rocznie przez 40 lat2. Na poziomie Wspólnoty wsparcie dla „zielonej” gospodarki dają wieloletnie ramy finansowe UE na lata 2014–2020, które przewidują przeznaczenie prawie 1 bln euro na zrównoważony rozwój, tworzenie nowych, w tym „zielonych”, miejsc pracy oraz zwiększenie konkurencyjności, zgodnie ze Strategią Europa 2020. Co najmniej 20% budżetu UE na lata 2014-2020 zostanie wydane na przekształcenie Europy w czystą i konkurencyjną gospodarkę niskoemisyjną za sprawą stosowania polityki obejmującej fundusze strukturalne, badania, rolnictwo, politykę morską, rybołówstwo i program LIFE.
Inwestycje mogą również wspierać tworzenie i rozwój niszowych innowacji gospodarczych, technologicznych i społecznych, umożliwiających społeczeństwu zaspokojenie potrzeb, szczególnie tych mających największy negatywny wpływ na środowisko, w mniej szkodliwy sposób.
Ważną rolę odgrywają inwestycje w badania i rozwój (B+R), podobnie jak inwestycje w ułatwianie wdrażania do działalności biznesowej nowych technologii i rozwiązań proekologicznych. Program ramowy UE w zakresie badań naukowych i innowacji (Horyzont 2020) jest poświęcony wspieraniu innowacji, a w szczególności innowacji technologicznych, z naciskiem na generowanie „innowacyjnych odpowiedzi” na wyzwania odnoszące się do działań w zakresie klimatu, środowiska, efektywnej gospodarki zasobami, w tym energii, i surowców, jak przewidziano w kontekście wyzwania społecznego „Działania w dziedzinie klimatu, efektywna gospodarka zasobami i surowcami”. Podejście partnerskie do badań i innowacji ma dodatkowo skrócić drogę od badań innowacyjnych do zastosowań rynkowych.
Bariery i pozytywne bodźce dla rozwoju ekoinnowacji
Póki co, ekoinnowacje zdobywają rynek raczej powoli, za wyjątkiem energii odnawialnej (i to nie wszędzie), co jest wynikiem polityki w zakresie energii i klimatu. Wąskie gardła blokujące ekoinnowacje, na które wskazują autorzy Raportu SOER, to brak właściwego odzwierciedlenia korzyści i kosztów środowiskowych przez ceny rynkowe, blokady związane z infrastrukturą (np. ładowanie samochodów elektrycznych) i wzorcami zachowań (konsumentów oraz producentów) oraz szkodliwe środki motywujące i subsydia (takie jak traktowanie współspalania biomasy jako produkcję „zielonej” energii). Inne czynniki hamujące rozprzestrzenianie się ekoinnowacji to ograniczona wiedza i niepewność rynków (niepewny popyt rynkowy i zwrot z inwestycji).
Z kolei jako najważniejsze bodźce pozytywne wskazywane są wysokie ceny energii i materiałów, nowe przepisy i normy oraz dostęp do wiedzy (świadomość konsekwencji działań czy „zaniechania”).
Ekoinnowacje są blisko związane z tym, w jaki sposób korzystamy z zasobów naturalnych oraz jak produkujemy i konsumujemy, czyli są bezpośrednio powiązane z naszymi wyborami. Wieloletnie uwrażliwianie oraz budowanie świadomości ekologicznej społeczeństwa procentuje i te wybory coraz bardziej uwzględniają kwestie środowiskowe. Europejski ekoprzemysł już teraz stanowi ważną gałąź gospodarki, a jego szacowany roczny obrót wynosi 319 mld euro, czyli ok. 2,5% PKB UE.
Czas na uruchomienie kreatywności w słusznej sprawie
W ciągu ostatnich dwóch lat 45% europejskich przedsiębiorstw z branży usług produkcyjnych, rolniczych, wodnych i spożywczych wprowadziło u siebie ekoinnowacje i odniosło z tego tytułu korzyści. Na ekoinnowacyjnych przedsiębiorców czekają różne formy wsparcia, począwszy od unijnego Horyzontu 2020, po krajowe programy ofertowane np. w Polsce przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, gdzie wyraźny nacisk został położony na spełnienie kryteriów zrównoważonego rozwoju i ekoinnowacyjność. Tym razem musimy wykorzystać naszą szansę i nie możemy zostać w tyle.
Źródła:
1. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:52011DC0899.
2. http://www.eea.europa.eu/soer-2015/synthesis/srodowisko-europy-2015-2013-stan.
3. http://ec.europa.eu/europe2020/index_pl.htm.
4. http://ec.europa.eu/environment/newprg/.
5. https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/find-your-area.
6. World Economic Forum 2014.
fot. na otwarcie pixabay.com
