Certyfikaty a zrównoważony rozwój w turystyce

Koncepcje turystyki zrównoważonej są popularyzowane nie w literaturze naukowej, a raczej w różnego rodzaju dokumentach. Propozycje tam zawarte skłaniają jednak do dyskusji, na ile potrzebne jest udowadnianie, że turystyka zrównoważona to nie szyld czy hasło promocyjne, ale rzeczywisty wybór działań służących realizacji ekopolityki i stosowanie konkretnych zasad. Odpowiedni dobór kryteriów certyfikatów, dedykowanych turystyce, może stanowić dobre narzędzie sprawdzające warunki i sposoby osiągania i podtrzymania procesu zrównoważonego rozwoju w gospodarce turystycznej.

Na każdym niemal kroku spotykamy się z certyfikacją, atestacją, normalizacją czy standaryzacją wyrobów i usług. Część konsumentów jest dobrze zaznajomiona z ideą ekoznakowania. Poszukując produktów i usług o określonych parametrach, skłaniają się oni do wyboru tych, które podlegały weryfikacji wykonanej przez wiarygodne, zewnętrzne źródło, będące tzw. trzecią stroną w interakcji klient – produkt/usługa. Niezbędne jest więc dostarczenie konsumentom rzetelnych informacji na temat kryteriów w stosowanych certyfikatach i instytucji, które je wydają, tak by mogli podejmować świadome decyzje zakupowe. Nie wszystkie bowiem systemy oceny produktów i usług pod kątem ich odpowiedzialności środowiskowej i społecznej są wiarygodne i rzeczywiście zapewniają obiecywaną jakość. Tak jak przyrodę najlepiej poznaje się z bliska, tak i certyfikaty warto wziąć pod lupę (fot.).

Fot. 1. P. Manthey. Tak jak przyrodę najlepiej poznaje się z bliska, tak i certyfikaty warto wziąć pod lupę.

Jak rozumieć pojęcie certyfikacji?

Ustawa z 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (t.j. DzU z 2014 r. poz. 1645) przedstawia certyfikację jako „działanie jednostki certyfikującej, wykazujące, że należycie zidentyfikowany wyrób lub proces jego wytwarzania są zgodne z zasadniczymi lub szczegółowymi wymaganiami”. W praktyce certyfikację rozumie się jako procedurę, która ocenia, monitoruje i daje pisemne zapewnienie, że firma, produkt, proces, usługa lub system zarządzania jest zgodny z określonymi wymogami. Otrzymanie certyfikatu często wiąże się także z uzyskaniem prawa do posługiwania się określonym znakiem (logo)¹. Należy podkreślić, że poddanie się procedurze certyfikacji jest dobrowolne, a same jej kryteria winny wychodzić poza obowiązujące przepisy prawa. Jednak nie zawsze tak się dzieje. Aby poznać wartość certyfikatu, trzeba sprawdzić rzetelność instytucji wydającej dany certyfikat, kompetencje audytorów czy w końcu sam zakres kryteriów. Niejednokrotnie jest to bardzo trudne i czasochłonne. Konsumenci szukają oznakowań na produktach, ale często nie potrafią odróżnić, który obrazek na etykiecie czy w folderze to tylko „zielony” znaczek, mający przywoływać pozytywne skojarzenia z naturą, a który to logo rzetelnego certyfikatu.

Podobne problemy pojawiają się w przypadku certyfikacji usług turystycznych, gdzie niejasne kryteria i słaby przekaz marketingowy dodatkowo niekorzystnie wpływają na zrozumienie samej istoty turystyki zrównoważonej czy ekoturystyki. Silny, wiarygodny i powszechnie rozpoznawny certyfikat w znaczący sposób przyczyniłby się do ochrony turystów przed greenwashingiem czyli nieuczciwymi dziłaniami firm i usługodawców, którzy – nadużywając ekologicznej symboliki – chcą odciągnąć uwagę konsumentów od innych obszarów swojej działalności, które ewidentnie niekorzystnie wpływają na środowisko lub lokalną społeczność.

W celu przeciwdziałania greenwashingowi i dezorientacji wśród turystów oraz branży turystycznej, spowodowanej dużą liczbą certyfikatów, w 2010 r. Światowa Rada Turystyki Zrównoważonej (Global Sustainable Tourism Council – GSTC – rys. 1), zrzeszająca m.in. takich członków jak Światowa Organizacja Turystyki (UN WTO), Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) czy Rainforest Alliance, wprowadziła Globalne Kryteria dla Turystyki Zrównoważonej. Koncentrują się one na odpowiedzialności społecznej i środowiskowej oraz pozytywnych i negatywnych skutkach gospodarczych i kulturowych turystyki.

Rys. 1. Logo Światowej Rady Turystyki Zrównoważonej (GSTC)

Zaproponowane kryteria mają służyć jako pomoc w rozpoznaniu, czy wytyczne stosowane w różnych certyfikatach turystycznych, obecnych na rynku, pokrywają się z wymaganiami stawianymi przez GSTC. Taka procedura weryfikacyjna jest dobrowolna i odbywa się na wniosek jednostki zarządzającej danym certyfikatem. Czterema głównymi obszarami tematycznymi, do których odnoszą się kryteria, są:

• Zarządzanie zgodne ze zrównoważonym rozwojem.
• Wpływ na sferę społeczno-gospodarczą.
• Wpływ na sferę kultury i tradycji.
• Wpływ na środowisko naturalne (w tym zużycie zasobów, zmniejszenie zanieczyszczenia, ochrona różnorodności biologicznej i krajobrazu).

Należy jednak zwrócić uwagę, że kryteria GSTC stanowią jedynie podstawy, pewne minimum, jakie powinny spełniać przedsiębiorstwa i destynacje turystyczne w zakresie zrównoważonego rozwoju². Co ważne, uznanie kryteriów danego certyfikatu za zgodne z minimalnymi wymaganiami GSTC dla turystyki zrównoważonej nie zapewnia, iż sam proces certyfikacji jest wiarygodny³. Akredytacja programów certyfikacyjnych pod względem ich rzetelności i dotrzymywanych standardów jakości stanowi zupełnie osobną procedurę, której podejmuje się GSTC (aktualną listę certyfikatów uznanych za zgodne z wymaganiami GSTC dla turystyki zrównoważonej można znaleźć na stronie www.gstcouncil.org/gstc-partners/gstc-recognized-standards/gstc-recognized-standards-for-hotels-tour-operators.html).

Wprowadzenie Globalnych Kryteriów dla Turystyki Zrównoważonej należy uznać za istotną inicjatywę, mającą na celu ujednolicenie kryteriów i uporządkowanie systemów certyfikacji w turystyce. Działania tego typu, choć wymagają popularyzacji i ciągłego doskonalenia, świadczą niezbicie o silnym zainteresowaniu środowisk międzynarodowych tą tematyką.

Certyfikaty w turystyce – wybrane przykłady

Na rynku certyfikatów dedykowanych branży turystycznej panuje duża różnorodność. Wyszczególnić można certyfikaty o zasięgu np. lokalnym, krajowym, europejskim czy światowym. Inne certyfikaty stosowane są również w zależności od rodzaju obiektu lub usług, których dotyczą. I tak mamy systemy skierowane m.in. do sieci hotelarskich i obiektów konferencyjno-kongresowych, hoteli, pensjonatów, gospodarstw agroturystycznych, biur podróży, kąpielisk, marin, miast i parków, a także do pojedynczych produktów turystycznych, takich jak np. wycieczki przyrodnicze z przewodnikiem.

Ekoturystyka oferująca usługi o wysokiej jakości, korzystająca ze specjalistycznej wiedzy przewodników i odpowiedniego sprzętu, jest formą turystki, w której certyfikacja jest szczególnie popularna. Wiele państw na świecie wprowadziło własne, krajowe certyfikaty ekoturystyczne:

• norweski – Ecotourism Norway,
• szwedzki – Nature´s Best,
• estoński – Estonian Ecotourism Quality Label,
• rumuński – Eco-Romania,
• irlandzki – EcoTourism Ireland,
• botswański – Botswana Ecotourism Certification System,
• australijski – Ecotourism Australia.

Podstawą tych systemów jest przygotowanie atrakcji i aktywności turystycznych w sposób, który respektuje ograniczenia stawiane przez środowisko przyrodnicze. Ważnym ich elementem jest aktywne wspieranie ochrony lokalnej przyrody, kultury i gospodarki.

Wśród certyfikatów ekoturystycznych ciekawym rozwiązaniem, wpływającym na motywowanie do ciągłego doskonalenia produktów i usług, jest wprowadzenie rangowania. Przykładem jest system irlandzki, wyróżniający złoto, srebro i brąz, które przyznaje się, w zależności od poziomu osiągniętych wyników w zakresie spełnienia wymagań certyfikatu, oraz system australijski, wyróżniający trzy poziomy certyfikacji⁴ (rys. 2):

• Nature Tourism – dla turystyki, która wpływa na środowisko w minimalnym stopniu i odbywa się na obszarach, gdzie środowisko jest niezmienione lub zmienione w niewielkim stopniu przez działalność człowieka,
• Ecotourism – dla turystyki, która odbywa się w środowisku niezmienionym lub zmienionym w niewielkim stopniu przez działalność człowieka, dodatkowo oferta zawiera ciekawe sposoby poznania środowiska przyrodniczego pod opieką operatora turystycznego, który korzysta z zasobów naturalnych w sposób zrównoważony i wspiera działania na rzecz ochrony przyrody i pomaga lokalnej społeczności,
• Advanced Ecotourism – dla najlepszych i najbardziej innowacyjnych produktów ekoturystycznych, które umożliwiają poznanie środowiska przyrodniczego pod opieką operatora, który zobowiązuje się do stosowania najlepszych praktyk, zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych, wspierania działań na rzecz ochrony przyrody i pomocy lokalnej społeczności.

Rys. 2. W ramach systemu australijskiego wyróżnia się trzy poziomy certyfikacji w turystyce.

Rangowanie osiągnięć w ramach certyfikatu z jednej strony korzystnie wpływa na podnoszenie poziomu świadczonych usług i ich profesjonalizację, z drugiej jednak nie daje jasnego komunikatu, czym wyróżnione poziomy (np. poziom złoty i srebrny czy turystyka przyrodnicza i ekoturystyka) się różnią, co może prowadzić do utraty wiarygodności certyfikatu.

Mówiąc o produktach ekoturystycznych, często podkreśla się rolę emocji i pozytywnych doświadczeń, jakie powinny towarzyszyć turyście podczas korzystania z przygotowanych atrakcji i aktywności. O sukcesie w tym zakresie w dużej mierze decyduje przewodnik. Nie sposób przecenić roli takiego opiekuna – to od niego zależy, jak wycieczka w głąb przyrody zostanie zapamiętana przez turystę i jak sama przyroda zapamięta takie spotkanie z człowiekiem.

Australia jest przykładem państwa, które wprowadziło i utrzymuje certyfikat dla przewodników ekoturystycznych (rys. 3). Turyści oddający się pod opiekę takiego przewodnika mają gwarancję, że doświadczą prawdziwie ekoturystycznej przygody, poznając lokalną kulturę i dziedzictwo przyrodnicze. Obowiązkiem przewodnika jest czuwać nad bezpieczeństwem turystów i przeprowadzać wycieczki w zgodzie z zasadami zrównoważonego rozwoju.

Rys. 3. Logo australijskiego certyfikatu dla przewodników ekoturystycznych.

W Polsce również stosowane są ekocertyfikaty i programy nadające ekoznaki. Między sobą różnią się one zasięgiem i czasem obowiązywania. Choć część systemów wydaje się dobrze odpowiadać na potrzeby polskiego rynku turystycznego, wiele z nich z upływem czasu znika. Najczęściej jest to wynikiem zakończenia projektu, braku dalszego finansowania, słabej siły marketingowej czy też zmiany kryteriów (np. certyfikat Czysta Turystyka, zarządzany przez Fundację Partnerstwo dla Środowiska). W 2010 r. Społeczny Instytut Ekologiczny opracował i wdrożył Polski Certyfikat Ekoturystyczny. Inicjatywa podjęta została w ramach realizacji projektu „Wzorcowa sieć ekoturystyczna Między Bugiem a Narwią”. Pilotażowo certyfikat nadano ośmiu obiektom. W latach 2010-2013 Fundacja Bieszczadzka oraz Dziecięca Organizacja Fenix (Snina, Słowacja) zrealizowały trzy edycje certyfikacji usług i produktów turystyki przyjaznej środowisku w Karpatach Wschodnich „GoToCarpathia“. W Polsce znane mogą być m.in. takie inicjatywy jak Zielone Płuca Polski, EDEN – Najlepsza Europejska Destynacja Turystyczna, Blue Flag, Greenways. Choć na polskim rynku nadal brakuje wiodącego, kompleksowego certyfikatu, wymienione przykłady certyfikatów i programów potwierdzają potrzebę wyróżnienia ciekawych miejsc i ofert turystycznych.

Certyfikaty stosowane w turystyce mogą stanowić dobre narzędzie oceny, czy ta immanentnie związana z zasobami naturalnymi działalność przebiega w sposób zintegrowany z jej uwarunkowaniami środowiskowymi (bazą przyrodniczą i kulturową) oraz społecznymi (konsumpcją i rynkiem ofert zapewniających dostęp do efektywnego wypoczynku). Proces certyfikacji w turystyce, szczególnie w ekoturystyce, jest jednak bardzo złożony. Implementacja certyfikatu powinna bowiem gwarantować m.in. promocję i ochronę dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego regionu, opracowanie ciekawej i wysokiej jakości ekologicznej oferty turystycznej, aktywizację lokalnego rynku pracy oraz integracje różnych środowisk, szczególnie ochrony przyrody z branżą turystyczną. Osiągnięcie sukcesu możliwe jest więc tylko przy zaangażowaniu wszystkich interesariuszy (branży turystycznej, przyrodników, lokalnej władzy i społeczności oraz turystów). W przypadku ekoturystyki kluczowe jest, by zrozumieć, że korzystanie z atrakcyjności siedlisk rzadkich i chronionych, a nawet tych bardziej typowych, nadal dobrze zachowanych, nie powinno odbywać się w sposób przypadkowy i bez opieki przewodnika. Odpowiednio przygotowane programy zwiedzania, zatwierdzone certyfikatem, mogą korzystnie wpłynąć na regulację ruchu turystycznego w czasie, w myśl idei, że przyroda jest atrakcyjna cały rok. Tym samym zapewnią turystom ciekawsze wrażenia i indywidualną opiekę przewodnika, a przyrodzie – zachowanie jej w dobrym stanie.

Rys. na otwarcie P. Manthey

Źródła:

1. Manthey P., Kamieniecka J.: Ekocertyfikacja w turystyce [w:] Turystyka wiejska bez granic pod red. C. Jastrzębskiego. Kielce 2015.
2. Global Sustainable Tourism Council Criteria, www.gstcouncil.org/gstc-criteria/sustainable-tourism-gstc-criteria.html (05.05.2015 r.).
3. GSTC Recognized Standards, www.gstcouncil.org/sustainable-tourism-gstc-criteria/gstc-recognized- standards.html (05.05.2015 r.).
4. Kamieniecka J., Ragus M., Manthey P.: Rozpoznanie uwarunkowań tworzenia systemu certyfikacji turystyki zrównoważonej w środowisku wiejskim. Warszawa 2014.