turystyka i ochrona przyrody

Nie ilość, lecz jakość. Turystyka na obszarach cennych przyrodniczo

Piękno i unikatowość obszarów cennych przyrodniczo są magnesem przyciągającym turystów. Jednak na styku przyrody i turystyki rodzi się wyzwanie: w jaki sposób łączyć te dwa, bardzo często stojące w sprzeczności, zagadnienia, by efektywnie chronić przyrodę takich obszarów, a jednocześnie udostępniać je turystom?

Jak ogień i woda? Czyli turystyka i ochrona przyrody

Z wyzwaniem tym borykają się choćby służby parków narodowych. Wszak, zgodnie z art. 8 ust. 2 Ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (DzU z 2004 r. nr 92, poz. 880, z późn. zm.), „Park narodowy tworzy się w celu zachowania różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, przywrócenia właściwego stanu zasobów i składników przyrody oraz odtworzenia zniekształconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin, siedlisk zwierząt lub siedlisk grzybów”. Jednak przepisy tej samej ustawy (art. 8b ust. 1) do zadań parków narodowych, zaraz po ochronie ekosystemów, zaliczają „udostępnianie obszaru parku narodowego”.

Jak zatem chronić bogactwo przyrodnicze przed antropopresją, a jednocześnie pozwalać turystom na poznawanie cennych obszarów i cieszenie się ich pięknem? Przecież nawet z pozoru nieszkodliwe przemieszczanie się (pieszo, rowerem czy konno) po szlakach turystycznych w takich terenach może wywierać negatywne oddziaływanie na ekosystem, choćby poprzez płoszenie przedstawicieli chronionych gatunków zwierząt, zniechęcając np. ptaki do wysiadywania jaj w gniazdach założonych przy szlakach. O zaśmiecaniu, zadeptywaniu szlaków turystycznych, rozjeżdżaniu motocyklami i quadami, w najbardziej popularnych obszarach, nie wspominając.

Do tego wszystkiego dochodzi nierzadko nieprzychylna, by nie napisać – wręcz wroga postawa społeczności lokalnych. Przed osobami zarządzającymi parkami narodowymi i krajobrazowymi bądź sprawującymi pieczę nad rezerwatami przyrody i obszarami Natura 2000 postawiono zatem nie lada wyzwanie.

Wydaje się, że pomocnym narzędziem w łagodzeniu skutków antropopresji i zmianie podejścia lokalnych społeczności może być powszechna edukacja ekologiczna, dotykająca zarówno mieszkańców terenów chronionych, jak i odwiedzjących je podróżnych.

Między innymi temu tematowi poświęcona została III Konferencja Naukowa TURYSTYKA WIEJSKA. NAUKA, EDUKACJA, PRAKTYKA. W tym roku odbywała się ona pt. „Edukacja ekologiczna w rozwoju turystyki na obszarach przyrodniczo cennych”.

turystyka i ochrona przyrody

Wydarzenie zgromadziło liczne grono naukowców i praktyków zajmujących się ochroną przyrody, organizowaniem turystyki na obszarach cennych przyrodniczo i edukacją ekologiczną. 85 osób reprezentujących parki narodowe i krajobrazowe, Lasy Państwowe, organizatorów wypoczynku, przyrodników i edukatorów oraz przedstawicieli uczelni wyższych uczestniczyło w sesjach plenarnej i tematycznych, słuchając referatów, oraz w warsztatach, w tym także terenowych.

Jednak zanim rozpoczęły się obrady, zaprezentowany został Wielkopolski Park Narodowy – gospodarz Konferencji, która odbyła się w siedzibie dyrekcji Parku w Jeziorach – oraz jego oferta edukacyjna.

Jak edukować turystów? Wybrane działania i problemy

Po oficjalnym otwarciu Konferencji przyszła kolej na sesję plenarną, której przewodniczyła dr hab. Agnieszka Niezgoda, prof. Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Jako pierwsza w tej części spotkania głos zabrała Izabella Engel, reprezentująca Biuro Turystyki Przyrodniczej „Dudek”. Podjęła się ona próby odpowiedzi na pytanie: „Jak edukować turystów?”. Pomocą w tym zadaniu były przykłady oferty ekoedukacyjnej, prowadzonej w obszarze Ujścia Warty. W edukację tę włącza się szereg instytucji i podmiotów o charakterze stowarzyszeń. Jej wymiar praktyczny to edukacja przez działanie, czego przykładem mogą być choćby akcje polegające na sprzątaniu odpadów pozostawionych w terenie czy uwzględniające sadzenie i pielęgnację drzew.

Elżbieta Kmita-Dziasek, reprezentująca Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, skoncentrowała się natomiast na temacie edukacji ekologicznej i konsumenckiej, realizowanej w zagrodach edukacyjnych. W swym wystąpieniu prelegentka zwróciła m.in. uwagę, że wiele spośród zagród edukacyjnych, skupionych na idei rolnictwa społecznego, swoje zajęcia i ofertę kieruje w stronę edukacji ekologicznej. Potwierdzeniem tego jest fakt, iż 63,5% gospodarstw należących do Ogólnopolskiej Sieci Zagród Edukacyjnych deklaruje prowadzenie zajęć z zakresu ekologii.

Tematowi edukacji ekologicznej w działaniach organizacji pozarządowej poświęcone było następne wystąpienie. Szymon Bijak dla przedstawienia zagadnienia posłużył się przykładem działań od wielu lat podejmowanych na tym polu przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK).
Z kolei interesującą ofertę geoturystyczną i geoedukacyjną Światowego Geoparku UNESCO „Łuk Mużakowa” przedstawił Marek Maciantowicz z Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Zielonej Górze.

„Nowe i stare narzędzia edukacji na przykładzie działalności Ośrodka Edukacji Przyrodniczej >>Łysy Młyn<<” to tytuł wystąpienia, podczas którego wskazano, że w bogatej ofercie tej placówki znajdują się także warsztaty dla nauczycieli. Ośrodek chętnie włącza się również w ogólnopolskie akcje edukacyjne i podejmuje współpracę z ich organizatorami. Daje to kilka wartości dodanych, związanych m.in. z ponoszeniem mniejszych nakładów na nagłaśnianie działań realizowanych w ramach takich przedsięwzięć oraz możliwości korzystania z już wcześniej opracowanych materiałów edukacyjnych.

W bardzo interesujący sposób o przezwyciężaniu problemów w interakcjach pomiędzy społecznością lokalną a parkiem narodowym oraz o działalności edukacyjnej prowadzonej przez Wigierski Park Narodowy opowiedziała Joanna Adamczewska. Podkreśliła ona rolę badań socjologicznych jako podstawy do prowadzenia edukacji ekologicznej. Prelegentka pracująca w Wigierskim Parku Narodowym wskazała, że na ich podstawie można obecnie stwierdzić, że niechętna na początku wobec utworzenia najwyższej formy ochrony przyrody postawa okolicznych mieszkańców wyewoluowała w kierunku postaw bardziej przychylnych wobec Parku.

Sesję plenarną i obrady pierwszego dnia Konferencji zakończyło wystąpienie prof. Bernarda Lane’a z Uniwersytetu w Bristolu, zatytułowane „Koncepcja interpretacji jako podstawa edukacji ekologicznej”.

Jakie narzędzia i techniki stosowane są w edukacji ekologicznej?

Drugi dzień rozpoczęła sesja tematyczna poświęcona formom, technikom i narzędziom stosowanym w edukacji i turystyce. Poprowadziła ją prof. dr hab. Beata Raszka z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu.

W tej części Konferencji główne wyzwania dla edukacji ekologicznej w Karkonoskim Parku Narodowym przedstawił dr Andrzej Raj, dyrektor Parku. Prezentując aktualnie prowadzone działania ekoedukacji, zakreślając plany na bliższą i dalszą przyszłość w tym zakresie, dyrektor Raj podkreślił rolę dobrze wyszkolonej kadry. W Karkonoskim Parku Narodowym edukacji ekologicznej poświęca się 14 pracowników. Nieodzownym elementem jest także korzystanie w tym zakresie ze wsparcia wolontariuszy. Dyrektor Raj jako dowód skuteczności edukacji ekologicznej podał, że lokalna społeczność zgodziła się na powiększenie obszaru Karkonoskiego Parku Narodowego. By liczyć na pozytywne efekty ekoedukacji, trzeba mieć dobrze zdefiniowane najważniejsze grupy odbiorców – podkreślał szef Parku.

Bardzo interesująco przedstawia się także edukacja ekologiczna prowadzona w Parku Krajobrazowym Puszczy Knyszyńskiej, co zostało zaprezentowane w referacie przygotowanym przez Ewę Stepaniuk. Niewielkie rozmiary centrum edukacyjnego są wykorzystane możliwie najefektywniej, by prowadzić dość szeroki program zajęć edukacji przyrodniczej dla uczniów szkół z okolicznych miejscowości.

Tematem następnego referatu była instalacja edukacyjna poświęcona obiegowi wody w przyrodzie. O ekoedukacji, w oparciu o działającą na terenie Ośrodka Edukacji Leśnej „Centrum Zarządzania Łęgami” instalację nazywaną „Rzeką”, opowiedział Marek Dobroczyński. To bardzo interesujący i godny polecenia przykład nauczania dzieci i młodzieży o problematyce dotyczącej m.in. obiegu wody w przyrodzie i wyzwań w ochronie środowiska.
W tej części Konferencji uwaga słuchaczy skierowana została także na wystąpienie Olgi Smoleńskiej, zatytułowane „Obszary przyrodniczo cenne, formy edukacji ekologicznej oraz informacji turystycznej na przykładzie gospodarstw agroturystycznych i szkoły leśnej Barbarka w woj. kujawsko-pomorskim”.

Szeroko zakrojona edukacja ekologiczna prowadzona jest na terenie Wolińskiego Parku Narodowego, o czym opowiadała Elżbieta Waliszewska-Lorent. Jej wystąpienie pt. „Dzieci ambasadorem Parku – czy możliwa jest edukacja dorosłych przez dzieci?” skupiło się właśnie na działaniach Parku podejmowanych w celu zmiany postawy najmłodszych mieszkańców okolicznych miejscowości. Według prelegentki, celem zajęć dydaktycznych, prowadzonych w Parku, jest dziecko, które lubi przyrodę, nie boi się jej i ją rozumie, a ponadto działa na rzecz jej ochrony. Taką postawą ma wpływać na swoich rodziców. Efektem tych działań ma być zaangażowanie mieszkańców w akcje służące ochronie przyrody, a scenariusze tych działań mają przygotować właśnie rodzice.

Z kolei Agata Kobyłka omówiła zagadnienie zatytułowane „Krajoznawstwo 2.0 – wykorzystanie TRInO w edukacji turystów na obszarach prawnie chronionych”.

Pierwszą sesję tematyczną zakończył referat pt. „Ocena potencjału turystyczno-edukacyjnego ścieżek edukacyjnych Ojcowskiego Parku Narodowego”. Efekty oceny przeprowadzonej przez Koło Naukowe Studentów Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego przedstawiła Paulina Kopkiewicz.

Edukacja ekologiczna i kształtowanie percepcji obszarów przyrodniczo cennych

Druga sesja tematyczna poświęcona była tematowi percepcji obszarów przyrodniczo cennych w opinii mieszkańców i turystów, w kontekście kształtowania oferty edukacji ekologicznej. Nad jej przebiegiem czuwała prof. dr hab. Alina Zajadacz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Sesję tę rozpoczęło wystąpienie prof. Agnieszki Niezgody, która na podstawie przeprowadzonych badań zaprezentowała referat „Rola świadomości ekologicznej w kształtowaniu wizerunku miejscowości turystycznych (przykład Puszczykowa)”.

O problemach związanych z rozwojem turystyki w Parku Narodowym Sagarmatha i niskim poziomem świadomości ekologicznej mieszkańców tego terenu mówiła Agnieszka Brenk. Dość powiedzieć, że – wg prelegentki – to właśnie turyści niosą tam kaganek ekologicznej oświaty i swoją postawą niejako zmuszają mieszkańców do zwiększenia wrażliwości w obszarze ochrony przyrody.

Na podstawie przeprowadzonych badań ankietowych Maria Rohert omówiła „Potrzeby i oczekiwania osób odwiedzających Lasy Państwowe w kontekście wiedzy na temat lasu i bezpiecznego w nim przebywania. Wyniki prezentowane były w rozbiciu na odpowiedzi udzielane przez dzieci i przez dorosłych.

O oczekiwaniach turystów odwiedzających Przemęcki Park Krajobrazowy opowiedziała natomiast dr inż. Anna Wierzbicka. Podstawą do omówienia tego zagadnienia były badania przeprowadzone na próbie ok. 6 tys. osób odwiedzających różne miejsca zlokalizowane na terenie Parku.
Tę sesję zakończyły dwa referaty. „Atrakcyjność turystyczna obszarów chronionych w województwie podlaskim w opinii jego mieszkańców” została omówiona przez dr. Jana Zawadkę. Natomiast temat „Edukacja ekologiczna i zagospodarowanie turystyczne na obszarach chronionych Nadleśnictwa Szczecinek” przedstawiła Katarzyna Klimek.

Następnie uczestnicy Konferencji zostali zaproszeni do udziału w warsztatach przyrodniczych. Pierwszy z nich dotyczył zastosowania cyfrowych narzędzi w edukacji przyrodniczej i promocji turystyki rowerowej i był prowadzony przez dr. Jarosława Styperka i dr. Lecha Kaczmarka. Drugi natomiast miał za zadanie poszerzenie wiedzy zainteresowanych na temat popularyzacji przyrody w Internecie. W trakcie tych zajęć prowadzący je Krzysztof Konieczny opowiedział uczestnikom o tym, jak patrzeć na przyrodę, co dostrzegać i jak pisać, by wzbudzić zainteresowanie odbiorców. Wspierał się w tym zadaniu przykładem prowadzonego przez siebie bloga dbajobociany.pl.

Udostępnianie obszarów chronionych dla edukacji ekologicznej

Warsztaty zakończyły obrady drugiego dnia Konferencji. Zajęcia o takim charakterze stanowiły także otwarcie trzeciego i ostatniego dnia Konferencji.
Warsztaty pt. „Na tropach lądolodu” przeprowadzone zostały w terenie. W ich trakcie uczestnicy pod okiem dr. Michała Lorenca mogli zapoznać się z wybranymi formami polodowcowej rzeźby terenu, która stanowi główny przedmiot ochrony w Wielkopolskim Parku Narodowym. Z kolei zajęcia zatytułowane „W sieci zależności – wieloaspektowe podejście do świata przyrody ożywionej” poprowadził dr Kamil Szpotkowski.

Po warsztatach nadszedł czas na ostatnią już sesję tematyczną, która odbyła się pt. „Udostępnianie obszarów chronionych dla edukacji w kontekście uwarunkowań przestrzennych, formalnych i organizacyjnych. Tę część Konferencji poprowadził dr Rafał Kurczewski, wicedyrektor Wielkopolskiego Parku Narodowego.

Sesję tę rozpoczęło wystąpienie dr Marzeny Makowskiej-Iskierki, która przedstawiła zebranym informację o tym, jakie miejsce zajmuje edukacja przyrodnicza w programie studiów kierunku Turystyka i rekreacja, prowadzonego w ramach Wydziału Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego. Przy okazji prelegentka zachęcała do wykorzystywania pomocy studentów w ramach ich obowiązkowych praktyk prowadzonych na terenach chronionych.

W następnej kolejności głos zabrała Grażyna Trybała, która w referacie pt. „Góra jak magnes” przybliżyła zebranym działalność edukacyjną i problemy związane z rozwojem turystyki na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego. Przedstawicielka Parku zauważyła, że jest to chyba jedyny park narodowy, który nie posiada centrum edukacji ekologicznej, a tylko stałą wystawę, której celem jest zwrócenie uwagi odwiedzających na szereg elementów związanych z ochroną przyrody. Przy siedzibie Parku znajduje się jednak ogród, w którym prezentowany jest szereg roślin objętych ochroną.

Właśnie ogród zmysłów, w którym można rośliny wąchać, dotykać, a nawet zrywać, jest odpowiedzią na pytanie: „Jak pogodzić ochronę przyrody z edukacją?”. Prelegentka wskazała przy okazji, że – w jej opinii – nie należy używać dużych tablic edukacyjnych z mnóstwem informacji. Jej zdaniem, lepiej podać kilka najistotniejszych ciekawostek, które u odbiorcy wzbudzą zainteresowanie i skłonią go do poszukiwania szerszej informacji o konkretnym obiekcie.

Edukatorzy parku narodowego podejmują się także prowadzenia zajęć poza Parkiem, w okolicznych szkołach, a ponadto starają się na kwestie związane z ochroną przyrody uwrażliwiać beskidzkich przewodników, by oni swoją wiedzą dzielili się następnie z turystami. W swym wystąpieniu Grażyna Trybała zaznaczyła, że dowodem na to, iż edukacja ekologiczna jest potrzebna, jest rosnące zainteresowanie zajęciami ekoedukacyjnymi, obserwowane w Parku.

Z kolei o udogodnieniach i utrudnieniach w edukacji ekologicznej dostępnej dla osób niewidomych opowiedziały prof. dr hab. Alina Zajadacz i Anna Lubarska. W swym wystąpieniu prelegentki posłużyły się przeglądem dokonanym w wybranych ogrodach sensorycznych z terenu Polski. Podmioty przygotowujące elementy edukacyjne dedykowane osobom niewidomym i niedowidzącym mogły w trakcie tego wystąpienia uzyskać szereg cennych wskazówek, jak umożliwiać ludziom niepełnosprawnym zwiedzanie tego typu obiektów.

W ostatniej sesji zebrani uczestnicy mogli wysłuchać jeszcze dwóch referatów. W pierwszym Piotr Miazek omówił projektowane badania, które miałyby zebrać wiedzę w zakresie przemian zachodzących w przestrzeni geograficznej po nadaniu statusu parku narodowego. Jedno z pytań, na które miałyby dać odpowiedź badania, dotyczy tego, czy po uzyskaniu statusu parku narodowego wzrasta zainteresowanie danym terenem wśród turystów.
Z kolei z ostatniego wystąpienia, przygotowanego przez dr Annę Wiśniewską i dr Anetę Marek, istotną informacją może być to, że według osób prowadzących działalność edukacyjną w pomorskich gospodarstwach agroturystycznych, zajęcia tego typu pozwalają uzyskać przewagę konkurencyjną nad gospodarstwami, które nie prowadzą edukacji ekologicznej. Z wystąpienia zatytułowanego „Działalność edukacyjna w pomorskich gospodarstwach agroturystycznych” wynikało także, iż lokalne walory przyrodnicze promuje aż 90% tego typu gospodarstw.

Nie ilość, lecz jakość – wyzwanie w turystyce na obszarach przyrodniczo cennych

W trakcie dyskusji prowadzonych podczas Konferencji niejednokrotnie zwracano uwagę, że konieczne jest sterowanie ruchem turystycznym w taki sposób, by do najcenniejszych zakątków naszego kraju – stanowiących ok. 1% powierzchni Polski parków narodowych – przybywali turyści świadomi tego, po co przyjechali, gdzie się znajdują, i wiedzący, jak się zachować, by minimalizować negatywne oddziaływanie na środowisko. Podkreślano, że obszary chronione powinny być nastawione nie na ilość turystów, lecz na ich jakość, objawiającą się właśnie poziomem świadomości i odpowiedzialności za skarb, jakim są najcenniejsze przyrodniczo obszary naszego kraju.

Cóż bowiem wyniesie z przejażdżki rowerowej po parku narodowym osobnik pędzący po nim na złamanie karku, w dodatku ze słuchawkami w uszach? Ciężko raczej w takim przypadku mówić o percepcji przyrody, jednak dla natury tego typu aktywność, zwłaszcza przy dużym natężeniu, nieść będzie za sobą określone negatywne skutki.

Wydaje się, że w kształtowaniu ruchu turystycznego i świadomości turystów pomocna może być efektywna edukacja ekologiczna, prowadząca m.in. do wzrostu wrażliwości na potrzebę ochrony przyrody. Jednak w dyskusjach od lat przewija się pytanie o efektywność edukacji ekologicznej, także w szerszym aspekcie niż edukacja przyrodnicza, a dotyczące także edukacji mającej na celu kształtowanie pożądanych postaw w zakresie właściwego postępowania z odpadami, ściekami itd.

By podejmować skuteczne działania na rzecz ochrony przyrody i podnoszenia świadomości ekologicznej turystów odwiedzjących obszary cenne przyrodniczo i osób je zamieszkujących, niewątpliwie istotna jest wymiana wiedzy, doświadczeń i pomysłów pomiędzy osobami odpowiedzialnymi za tego rodzaju przedsięwzięcia. Sprzyja temu niewątpliwie integracja środowiska osób odpowiedzialnych za ochronę przyrody i edukację ekologiczną. Wydaje się, że także w tym obszarze Konferencja w Jeziorach sprostała oczekiwaniom i w trakcie przerw oraz kolacji dała uczestnikom możliwość prowadzenia ożywionych dyskusji kuluarowych.

Wydarzenie zostało zorganizowane przez Katedrę Turystyki Wiejskiej Wydziału Medycyny Weterynaryjnej i Nauk o Zwierzętach Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu oraz Wielkopolski Park Narodowy. W organizacji Konferencji uczestniczył także Samorząd Województwa Wielkopolskiego, a obrady nie doszłyby do skutku, gdyby nie wsparcie finansowe Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

fot. sozosfera.pl

Piotr Strzyżyński

Piotr Strzyżyński

Absolwent kierunku geografia (specjalność kształtowanie i ochrona środowiska) na Wydziale Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytetu im Adama Mickiewicza w Poznaniu. Przez długi czas współredagujący, a następnie prowadzący miesięcznik pt. „Przegląd Komunalny”. Obecnie osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą, z głównym jej przejawem – portalem sozosfera.pl.
e-mail: piotr.strzyzynski@sozosfera.pl

 

reklama