Plan gospodarki niskoemisyjnej

Plan gospodarki niskoemisyjnej – najważniejsze zalecenia

Zmiany klimatu, racjonalne gospodarowanie środowiskiem przyrodniczym oraz jego efektywne wykorzystanie są problemami globalnymi, rozpatrywanymi na poziomie zarówno lokalnym, krajowym, jak i międzynarodowym. Kwestie dotyczące energetyki są tu traktowane w sposób szczególny.

Przedsięwzięcia ograniczające emisję szkodliwych substancji oraz pobudzające wzrost efektywności energetycznej ujmowane są w specjalnych, dedykowanych im dokumentach, określających niezbędne działania na wszystkich szczeblach koordynacji. Właściwa polityka niskoemisyjna, realizowana na poziomie lokalnym, powinna zaktywizować mieszkańców do podejmowania działań służących osiąganiu korzyści w postaci poprawy stanu środowiska.

Plan gospodarki niskoemisyjnej

Dokumentem, który ma wyznaczać kierunki transformacji na szczeblu lokalnym, jest plan gospodarki niskoemisyjnej (PGN). Zgodnie z perspektywą finansową na lata 2014-2020, gminy, które opracują i wdrożą tego typu dokumenty, będą mogły ubiegać się o zewnętrzne źródła finansowania na zadania z zakresu ochrony powietrza, efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii (OZE). Sporządzenie PGN-u nie jest wymagane prawa, jest jednak pochodną zobowiązań, jakie Polska podjęła w ramach porozumień międzynarodowych w zakresie ograniczania emisji.

Plan gospodarki niskoemisyjnej jest dokumentem, który wykorzystuje informacje o wielkości zużycia energii i emisji dwutlenku węgla w gminie do osiągnięcia celu, jakim jest zwiększenie efektywnego wykorzystywania energii, redukcja emisji gazów cieplarnianych oraz wzrost udziału energii z OZE w ogólnym zużyciu energii.

Pierwszym etapem opracowania PGN-u jest stworzenie bazowej inwentaryzacji emisji. Pozwoli to na określenie obszarów problemowych w gminie i odpowiednie dobranie działań, pozwalających na zapobieganie tym emisjom. Wpisanie działań do PGN-u wymaga przyjęcia ustalonej wizji rozwoju gminy, obejmującej działania inwestycyjne i nieinwestycyjne. Po przyjęciu dokumentu przez radę gminy jest on wdrażany do realizacji. Plan gospodarki niskoemisyjnej nie może być traktowany jako dokument skończony – co najmniej raz w roku należy uzupełniać bazę danych oraz stale analizować prowadzone działania.

Plan Gospodarki Niskoemisyjnej wskazuje działania w zakresie gospodarowania energią, służące ograniczeniu emisji i optymalnemu wykorzystaniu posiadanych zasobów. W długofalowej perspektywie PGN zakłada podjęcie działań mających na celu wspieranie produktów i usług efektywnych energetycznie oraz inicjatyw mających wpływ na zmiany postaw lokalnych konsumentów energii.

W swej strukturze PGN powinien zawierać:

  • streszczenie,
  • ogólną strategię, opisującą cele strategiczne i szczegółowe, stan obecny, identyfikację obszarów problemowych, aspekty organizacyjne i finansowe (struktury organizacyjne, zasoby ludzkie, zaangażowane strony, budżet, źródła finansowania inwestycji, środki finansowe na monitoring i ocenę),
  • wyniki bazowej inwentaryzacji emisji dwutlenku węgla,
  • działania/zadania i środki zaplanowane na cały okres objęty planem, w tym długoterminową strategię, cele i zobowiązania; krótko- i średnioterminowe działania i zadania (opis, podmioty odpowiedzialne za realizację, harmonogram, koszty, wskaźniki).

Co powinien zawierać wzorcowy PGN? Poniżej wskazano kilkanaście najważniejszych elementów, bez których taki dokument będzie mało znaczącym opracowaniem, którego zapisy nie tylko będzie trudno wcielić w życie, ale niemożliwe stanie się sprawdzenie, czy zaproponowane działania przynoszą oczekiwane rezultaty.

Bazowa inwentaryzacja emisji CO2

Po pierwsze, PGN powinien zostać opracowany w oparciu o solidną wiedzę na temat lokalnej sytuacji w dziedzinie energii i emisji gazów cieplarnianych. Dlatego też konieczna jest ocena aktualnej sytuacji w tym zakresie. Obejmuje ona sporządzenie bazowej inwentaryzacji emisji CO2 (BEI). Jej wyniki muszą zostać włączone do PGN-u. BEI oraz kolejne inwentaryzacje stanowią niezbędny instrument pozwalający lokalnemu samorządowi uzyskać jasną wizję hierarchii ważności działań, ocenić efekt zastosowania środków redukcji emisji oraz określić postęp w zbliżaniu się do celu. Dzięki temu można podtrzymać motywację wszystkich zaangażowanych stron, gdyż mogą one zaobserwować rezultaty swoich wysiłków. Dokumentacja pochodzi z urzędu gminy i jednostek podległych, informacji od operatorów energetycznych, danych statystycznych, a także przeprowadzonej na obszarze gminy ankietyzacji. BEI powinno być oparte na rzetelnych, wiarygodnych danych. Proces ich zbierania, ich źródła oraz metodologia wyliczania BEI powinny być dobrze udokumentowane (jeżeli nie w samym planie, to przynajmniej w aktach urzędu miasta lub gminy). BEI musi obejmować przynajmniej te sektory, w których samorząd zamierza podjąć działania zmierzające do zmniejszenia emisji CO2, tzn. wszystkie sektory stanowiące znaczące źródło tych emisji: budynki (wraz z wyposażeniem/urządzeniami pobierającymi energię) mieszkalne, komunalne i usługowe, oświetlenie uliczne, a także transport.

Jednoznacznie wskazać cel

W dokumencie należy jednoznacznie wskazywać planowany cel w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych, zwiększenia udziału energii ze źródeł odnawialnych oraz redukcji energii finalnej planowany do osiągnięcia w 2020 r. w stosunku do roku bazowego. Cel ten warto podać również w wartości procentowej. Ważne, aby cele były możliwe/realne do osiągnięcia przez daną gminę. Wskazane jest, aby dążyć do założeń pakietu energetyczno-klimatycznego „3×20”, jednakże prześciganie się w najwyższych wartościach mijałoby się z założeniami PGN-u. Dodatkowo gminy, na obszarze których występuje przekroczenie poziomów dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń w powietrzu i realizowane są programy ochrony powietrza oraz plany działań krótkoterminowych, powinny zaplanować cel w zakresie redukcji emisji zanieczyszczeń do powietrza, w tym pyłów PM10, PM2,5, dwutlenku siarki, tlenków azotu itd.

Obszary o największym zużyciu energii

Zakres działań wynikających z PGN-u powinien dotyczyć obszarów o największym zużyciu energii przez użytkowników końcowych, z najważniejszych sektorów – budownictwo, instalacje/urządzenia, oświetlenie uliczne oraz transport.

Wskazane jest, aby PGN uwzględniał również lokalną produkcję energii elektrycznej (np. zasoby OZE) oraz ciepła/chłodu, a także – fakultatywnie – sektor przemysłu.

W PGN-ie można ująć inwestycje planowane przez zakłady objęte Europejskim Systemem Handlu Uprawnieniami do Emisji CO2 (EU ETS). Dodatkowo, jeśli na obszarze gminy znajduje się składowisko odpadów, władze samorządowe powinny podjąć działania w zakresie wykorzystania lub unieszkodliwienia metanu odpadowego, warto również podjąć działania w zakresie edukacji ekologicznej w dziedzinie propagowania selektywnej zbiórki odpadów.

Udział i zaangażowanie społeczeństwa

Podstawą wdrażania PGN-u i czynnikiem koniecznym dla osiągnięcia jego celów jest udział i zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego. Dokument powinien opisywać, w jaki sposób będzie ono zaangażowane w realizację i kontynuację prośrodowiskowych działań. Konieczne jest określenie wszystkich grup interesariuszy (jednostki publiczne, przedsiębiorcy, zakłady energetyczne, osoby fizyczne, organizacje, wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe). Proces planowania przez władze lokalne należy poprzedzić analizą wybranych dokumentów pod kątem porównania opisanych w nich celów doraźnych i długoterminowych z celami zrównoważonej polityki energetycznej.

Rok bazowy

Wymagane jest wskazanie roku bazowego – zaleca się przyjąć rok 1990. Przy braku danych należy wybrać najbliższy kolejny rok, dla którego można zebrać najbardziej kompletne i wiarygodne (udokumentowane) informacje. Obowiązkowo należy podać uzasadnienie wyboru roku bazowego.

Budownictwo

Budownictwo jest jednym z kluczowych obszarów działalności gmin. W Unii Europejskiej zapotrzebowanie na energię w budynkach odpowiada za prawie 40% całkowitego końcowego zużycia energii. Wysoki udział tego sektora w ogólnym zużyciu energii pozwala na osiągnięcie wysokiego potencjału oszczędności. Zakres działań w tym obszarze powinien obejmować:

  • budynki i urządzenia komunalne,
  • budynki mieszkalne,
  • oświetlenie uliczne,
  • dystrybucję ciepła,
  • fakultatywnie zakłady przemysłowe.

Transport

Ważnym obszarem, w którym gmina powinna podjąć działania, jest sektor transportowy. Można do niego zaliczyć transport publiczny, prywatny i komercyjny, szynowy oraz wdrażanie systemów zarządzania ruchem. Plany gospodarki niskoemisyjnej powinny być spójne z Planami zrównoważonej mobilności miejskiej (PZMM), które są przygotowywane, zgodnie z ustawowymi wymogami, i stanowią źródło informacji dla inwentaryzacji i programowania emisji z transportu. W przypadku, jeśli gmina nie posiada opracowanego PZMM-u, wówczas można uzupełnić PGN-y o elementy zrównoważonej mobilności miejskiej:

  • zbiorowy transport pasażerski,
  • transport niezmotoryzowany,
  • intermodalność,
  • bezpieczeństwo ruchu drogowego,
  • transport drogowy,
  • logistykę,
  • zarządzanie mobilnością,
  • inteligentne systemy transportowe,
  • wdrażanie nowych wzorców użytkowania,
  • promocję ekologicznie czystych i energooszczędnych pojazdów.

Elementy te można zawrzeć w rozdziale dotyczącym zużycia energii w transporcie lub dodatkowym, dedykowanym mobilności.

Niskoemisyjne instalacje

Gmina powinna także realizować działania w zakresie produkcji energii elektrycznej, ciepła i chłodu w zakładach/instalacjach. Dotyczy to zadań realizowanych przez spółki gminne oraz zakłady energetyczne. Mogą to być również mniejsze inwestycje u indywidualnych odbiorców, np. instalacje fotowoltaiczne, modernizacja lub wymiana źródła ciepła. Niskoemisyjne i efektywne energetycznie instalacje pozwolą na ograniczenie ilości zanieczyszczeń emitowanych z obszaru gminy, a tym samym przyczynią się do poprawy jakości powietrza.

Miękkie przedsięwzięcia

Opracowując PGN warto również pamiętać, że szanse na realizację wskaźników mogą przynieść także przedsięwzięcia miękkie (nieinwestycyjne). Promowane są „zielone” zamówienia publiczne (wspieranie produktów i usług efektywnych energetycznie), planowanie przestrzenne (zmiana stref zabudowy miejskiej, aktualizacja miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego) oraz strategia komunikacji (organizacja spotkań i eventów o charakterze ekologicznym, kursy z eco drivingu itp.).

Źródła finansowania i zgodność ze strategią

Dla każdego z planowanych zadań inwestycyjnych należy wskazać możliwe zewnętrzne źródła finansowania (krajowe i unijne, na podstawie aktualnej oferty), a także zabezpieczenie w postaci budżetu gminy poprzez ujęcie tych zadań w Wieloletniej Prognozie Finansowej.

Należy wykazać zgodność PGN-u z przepisami w zakresie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko dla działań, które gmina planuje podjąć we wskazanych obszarach. W tym celu należy wystąpić o opinię do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska i Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego (przedłożyć projekt dokumentu, jeszcze przed jego uchwaleniem). W przypadku aktualizacji dokumentu, jeśli wprowadzone zmiany są nieistotnie i dodatkowe działania nie oddziałują negatywnie na środowisko, to opinię może wystawić wójt/burmistrz/prezydent miasta.

Opis struktury organizacyjnej

Kolejną istotną kwestią jest opis struktury organizacyjnej, niezbędnej do opracowania i wdrażania PGN-u. Za wszystkie działania odpowiada włodarz gminy, który wyznacza zespół roboczy, w skład którego zaangażowani są pracownicy komórki ds. ochrony środowiska, inwestycji, nieruchomości, planowania przestrzennego, zamówień publicznych itp. Dobrym pomysłem jest również zatrudnienie gminnego energetyka, który będzie odpowiedzialny za wszelkie sprawy związane z planowaniem energetycznym (lub przekazanie tych kompetencji jednemu z pracowników urzędu). Do ww. zespołu roboczego można także włączyć ekspertów zewnętrznych (przedstawicieli uczelni, organizacji pozarządowych, gminnych spółek itp.). Od składu zespołu roboczego i organizacji jego pracy zależeć będzie szczegółowość i kompletność stworzenia bazowej inwentaryzacji emisji w gminie, jakość opracowania PGN-u, a także realizacji prośrodowiskowych inwestycji.

Monitoring

Należy opisać procedurę monitorowania i oceny postępów we wdrażaniu PGN-u. Monitoring jest jednym z najważniejszych elementów wdrażania PGN-u, pozwalającym usprawniać ten proces. Najlepszym rozwiązaniem jest przeprowadzanie monitoringu po każdym roku wdrażania dokumentu. Ważna jest także procedura wprowadzania zmian w Planie. Dla oceny redukcji emisji CO2 należy opisać procedurę ewaluacji osiąganych celów. Przy szacowaniu redukcji emisji CO2 trzeba stosować metody spójne ze stosowanymi w przypadku szacowania emisji bazowej. Monitoring wskaźników należy realizować w oparciu o metodologię opracowaną przez Wspólne Centrum Badawcze (JRC) Komisji Europejskiej we współpracy z Dyrekcją Generalną ds. Energii (DGENER) i Biurem Porozumienia Burmistrzów, zawartą w poradniku „Jak opracować plan działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP)?”.

Aby dokument mógł być prawnie umocowany, powinien zostać zatwierdzony do wdrażania przez radę gminy/miasta stosowną uchwałą. Każda zmiana wprowadzona w PGN-ie musi być ponownie zatwierdzona przez radę.

Wzorcowy plan gospodarki niskoemisyjnej

Wytyczyć odpowiedni kierunek

W gminach drzemie ogromny potencjał w zakresie poprawy efektywności energetycznej i wykorzystania zasobów lokalnych źródeł energii, a także możliwości związanych z zarządzaniem transportem publicznym i prywatnym, zwłaszcza na terenie miast. Samorządy stanowią podstawową jednostkę w realizacji polityki energetycznej oraz zapisów pakietu energetyczno-klimatycznego, a także celów Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej. Plan gospodarki niskoemisyjnej ma być dokumentem, który pozwoli samorządom na wytyczenie odpowiedniego kierunku w zakresie transformacji na drodze do gospodarki niskoemisyjnej.

fot. na otwarcie pixabay.com

Artykuł powstał w ramach projektu pn. „Ogólnopolski system wsparcia doradczego dla sektora publicznego, mieszkaniowego oraz przedsiębiorstw w zakresie efektywności energetycznej oraz OZE”

Projekt doradztwa energetycznego

Kinga Świtalska

Kinga Świtalska

doradca energetyczny, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu
mail: kinga.switalska@wfosgw.poznan.pl